Mykje av debatten gjev inntrykk av at Noreg er ein nettoimportør av kraft – som bør setje i gang med å byggje nye (gass)kraftverk snarast råd.
Her er eit ferskt og typisk døme: «Vi har gjort oss avhengige av atomkraft og kullkraft, som vi er sterkt imot å produsere», skreiv Olav Versto i VG 26. februar.
Det Versto skriv der, er ikkje heilt usant, men det er ei sanning med sterke modifikasjonar. Ei viktigare sanning er denne: Noreg er først og fremst ein krafteksportør, ikkje ein kraftimportør.

Atomtrøbbel
Rett skal vere rett: Den uvanlege kulda har ført til eit auka kraftforbruk i Noreg i vinter. I tillegg finst det flaskehalsar i leidningsnettet som gjer det vanskeleg å overføre nok straum til dei landsdelane som har liten kraftproduksjon. Særleg er Midt-Noreg i ein utsett posisjon, på grunn av kraftsluka Ormen Lange og Hydros oppgraderte aluminiumsverk i Sunndalen – to utbyggingar som vart politisk godkjende utan at tilstrekkeleg kraftforsyning vart sikra.

Men hovudårsaka til at straumprisen har blitt så ekstrem i vinter, er ei anna: I Sverige har fire av dei ti atomreaktorane lenge vore heilt eller delvis ute av drift, somme av dei har stått stille i snart eit år. Desse reaktorane vart stogga i fjor på grunn av ombygging og tryggleiksproblem. Med dette fall nær ein firedel av den svenske kraftproduksjonen bort. Og sidan Noreg og Sverige er delar av same nordiske kraftmarknad, har norske kraftprodusentar eksportert mykje kraft til Sverige det siste året for å kompensere for bortfallet. Dermed vart dei norske vassmagasina tappa ned raskare enn dei elles ville blitt. Og da sprengkulda sette inn, var det mindre vatn att til å produsere straum for å møte det ekstra behovet. Hadde ikkje norske kraftprodusentar tappa ned magasina sine for å eksportere så mykje kraft i fjor, kunne Noreg truleg sloppe dei ekstreme prisutslaga i vinter.

Dei som no framstiller det som om Noreg normalt er avhengig av å importere straum frå svenske atomkraftverk, snur saka på hovudet. I fjor eksporterte Noreg netto kring ni terawattimar (TWh) til utlandet – det er kring sju prosent av den norske årsproduksjonen, og svarar til årsforbruket til kring 450.000 norske husstandar. Så seint som i desember i fjor eksporterte framleis Noreg kraft til utlandet, syner tala frå NVE. Sverige hadde derimot ein nettoimport på 4,7 TWh i løpet av 2009.

Krise som venta
Om vi ser på dette nasjonsvis, er realiteten at «Noreg» har eksportert kraft til «Sverige» og fått skyhøge svenske kraftprisar i retur. Men vinst og tap følgjer ikkje nasjonsgrensene i dette store spelet, sidan marknaden styrer kraftstraumane og marknaden er internasjonal. Vinnarane er kraftselskapa, kraftkommunane og staten, taparane er straumkundane.

Men denne situasjonen burde ikkje kome som eit sjokk. Dette var det fullt mogleg å føresjå, som Kjell Rønningsbakk, redaktør i Kraftnytt påpeika i ein kronikk i Bergens Tidende denne veka: «Hvorfor forhindret ikke Statnett at disse ekstremprisene rammet norske forbrukere? Hvorfor har ikke Statnett sett at vi ville få mangel på vann i magasinene når vannkraften har erstattet halvparten av produksjonen ved de svenske kjernekraftverkene hele annet halvår 2009?»

Rønningsbakk understrekar at sjølv om dei aller mest ekstreme pristoppane har vore kortvarige, har dei likevel kosta folk dyrt. Han viser til ein rapport frå Econ Pöyry, som har rekna ut at ekstremprisen i berre to timar 17. desember i fjor kosta straumkundane i Midt-Noreg og Nord-Noreg kring 500 millionar kroner. Svenske forbrukarar fekk ein ekstrakostnad på 1,2 milliardar svenske kroner denne dagen, skriv Rønningsbakk. Også 7. januar og 22. februar i år kom det liknande pristoppar, med enorm profitt for kraftselskapa som resultat.
I eit innlegg i Dagens Næringsliv sist onsdag oppsummerte direktør Stein Lier-Hansen i Norsk Industri stoda slik: «Det felles nordiske kraftmarkedet fungerer nå som en melkeku i skatteinntekter for stat og kommuner. Norske magasiner tappes ned for å dekke eksport til Sverige, mens svenske atomkraftverk står.»

Når alt heng saman med alt slik det gjer i kraftmarknaden, blir dette resultatet: På grunn av elendig svensk samfunnsplanlegging tvingar straumprisen norske industribedrifter til å stogge maskinane, og folk med dårleg råd må velje mellom å fryse eller å tiggje pengar frå Nav for å klare straumrekninga si.

Desinformasjon
Kablane over til Sverige og andre land er ikkje laga berre for å tyne norske straumkundar. Desse kablane og den nordiske kraftmarknaden er til stor nytte for Noreg i tørrår med liten kraftproduksjon, når landet treng ekstraforsyningar frå utlandet. Men tala for dei siste tjue åra taler tydeleg: Noreg eksporterer i gjennomsnitt langt meir kraft årleg enn det vi importerer, og dei fleste åra er Noreg nettoeksportør.

Likevel er Olje- og energidepartementet (OED) merkeleg ivrig etter å framstille Noreg som ein importør av kraft. På nettstaden til OED, på ei eiga informasjonsside med tittelen «Kraftmarkedet», kan ein lese dette: «Norge var tidligere nettoeksportør av kraft, men har siden slutten av 1990-tallet vært nettoimportør som følgje av vekst i forbruket og lite kraftutbygging de siste årene.»

Men dette er slett ikkje sant. Går ein til Statistisk sentralbyrå sine tal for den nemnde perioden, viser det seg at gjennomsnittleg årleg nettoeksport av kraft frå 2000 til 2009 var kring 5 TWh.
OED klarer til og med å motseie sine eigne grafar: Medan teksten på nettsida fortel at «I 2005 ble nettoimporten til Norge på om lag 12,2 TWh», syner grafen på same sida i staden ein nettoeksport frå Noreg på kring 12 TWh.

Det er ikkje lett å skjøne kvifor Olje- og energidepartementet driv med slik desinformasjon – feila er for systematiske til å kunne forklarast med feiltasting. Dag og Tid prøvde i tre dagar denne veka å få energiminister Terje Riis-Johansen, statssekretær Robin Kåss eller statssekretær Sigrid Hjørnegård i tale for å få ei forklaring på denne vranglæra – utan hell. Inntil dei finn tid til å svare, kan ein berre spekulere: Ønskjer Olje- og energidepartementet å overdrive det norske kraftbehovet for å stimulere til bygging av nye kraftverk? I så fall har OED i det minste klart å lure Olav Versto.