For nokre år sidan var det ei tysk kvinne som spurde meg om det fanst ein eigenskap nordmenn kunne kjenna seg karakteriserte ved. Eg kom ikkje på anna i farten enn det egalitære samfunnet vårt, men etterpå slo det meg at det jo faktisk finst noko som har ein eigen klang i det norske sinnet, og det er skippertaket. Det skil seg frå den finske sisuen og den svenske andan ved å vera både godt og dårleg samstundes, for skippertaksmentaliteten er eit byevêr i sinnet; ein vekslar mellom bragd og latskap.

Romanverket Min kamp av Karl Ove Knausgård er eit litterært skippertak. Å lesa verket isolert frå bragda er førebels uråd, konsentrasjonen i tid er blendande for lesaren, som vert overvelda av denne ordstraumen og tykkjer det er fantastisk godt gjort å produsere slike kvanta bra prosa. Det er det jo også, men korleis er eigentleg verket som litteratur, skilt frå stuntet og den samtidige resepsjonen? Eg skal ikkje lata som om eg har noko svar på dette, men det tykkjest viktig å stilla spørsmålet.

Ung og talentfull        
I det fjerde bandet får lesaren vera med Knausgård når han, atten år gammal, jobbar som lærar i Håfjord i Troms. Han er forresten atten år svært lenge i denne teksten, også etter at han vart nitten, på sjølvaste julenissedagen (nilsmesse) i 1987. Det er ikkje planen hans å halda fram som lærar, han har sett seg føre å verta forfattar, han skriv på nokre noveller som han lèt mora, broren og onkelen Kjartan Hatløy lesa, og skal ein tru re­­sponsen deira, må talentet ha vore tydeleg alt på dette tidspunktet.

Den unge læraren er berre nokre få år eldre enn elevane sine, noko han er svært merksam på, særleg når det gjeld jentene han underviser. I grunnen er det tilhøvet til kvinner som dominerer i denne boka, som på overtydande vis skildrar lidingane til den unge mannen utan sjølvtillit og heroisme, mellom brunst og fortviling. Han har eit seksuelt problem, som utviklar seg, eller vert til, av di han meiner han har eit seksuelt problem. Dette, som må ha vore svært skamfullt for han den gongen, skriv han altså no om for all verda, og det er i seg sjølv ein triumf: Dei som vil le av skamma til Karl Ove, vert kjøvde av sin eigen lått når dei tenkjer: Slikt mot har ikkje eg. Aldri om eg ville ha sagt dette til nokon! Ved å syna fram veikskapen sin gjer Knausgård seg dermed usårleg, og ein forstår at dette er eit døme på den «strategien» som ligg til grunn for boka:

Kampen kan berre vinnast ved å verta skildra. Min kamp er såleis synonymt med Min triumf, og på dei mange andre plan i boka, utover det seksuelle, er det verkeleg først ved publikasjonen at sigerherren kan kårast.

Akkurat når det gjeld jente­trøbbelet til unge Karl Ove, kan ein forresten lura litt på om han hadde skrive om det dersom han ikkje hadde vunne over veikskapen sin, om han hadde det på same vis den dag i dag. Men det har han nok ikkje, det løyser seg i fjerde bandet, som munnar ut i ei rå, komisk og saftig skildring av ekstatisk lukke og handlekraft. Og lesaren ler høgt, men det gjer nok ikkje ho som var objektet i denne scena.

Tillitsbrot
Her er me attende ved noko av det som får mykje merksemd i Knausgård-resepsjonen og som kan kallast retten til det private. Kven eig inntrykket av deg, den du framstår som? Kva er det eigentleg lov å fortelja vidare? I prinsippet forsvarar me all dikting om det sanne, til det råkar oss sjølve. I det fiktive kan ein ta i bruk det faktiske utan å stå til ansvar for brot på tillit, ein forfattar må alltid nytta røynslene sine, men modellen vert knadd saman med dikting til eitkvart nytt som berre forfattaren kjenner. Når modellen vert nytta i rein form, som den han eller ho faktisk er eller var, nærmar forfattaren seg no og då karakterdrapet.

Store ambisjonar
Mange har nok hatt verre kampar å kjempa enn Knausgård, og stundom tenkjer ein, som lesar, at det har skjedd han lite, at det meste ikkje berre er trivielt, men banalt. Men det trivielle er
universelt og gjer at teksten ved­­kjem lesaren, ein kjenner seg att i så mykje og finn det godt skildra. Uvissa i ungdomen, ideen om at ein er ekskludert frå det eigentlege livet, ei fortviling som fører til rus og aktløyse, tanken på at det er uråd å vera seg sjølv. Og samstundes ambisjonane, som hjå Knausgård var store, om me skal tru det han skriv:
«Jeg skulle faen ta meg vise hele jævla forpulte verden hvem jeg var og hva jeg var laget av. Jeg skulle knuse hver jævla en. Jeg skulle gjøre alle stumme. Det skulle jeg. Det skulle jeg. Det skulle jeg faen ta meg gjøre. Jeg skulle bli så stor at ingen kunne nå meg. Ingen. Ingen. Aldri. Ikke noen faens gang. Jeg skulle faen ta meg bli den største av alle. De jævla idiotene, altså. Jeg skulle faen ta meg knuse hver jævla en av dem. Jeg måtte bli stor. Jeg måtte. Hvis ikke kunne jeg like godt ta livet av meg.»

Ved å vera ærleg om kven ein var, får ein sagt noko om kven ein no er. Fråsegna om kampen rehabiliterer den kjempande, det er kanskje uvesentleg for Knausgård, men ikkje for Min kamp.

Odd W. Surén er forfattar og fast bokmeldar for Dag og Tid.