Eit lite påansa forfattarjubileum dei seinaste åra var 200-­­årsjubileet for Johan Sebastian Welhavens fødsel. Welhaven (1807–1873) har hamna i skuggen av sin samtidige diktarkollega og motdebattant Henrik Wergeland (1808–1845), som vart feira storleg i 2008. Om den eine er so mykje meir lesen enn den andre, er likevel tvilsamt; dei er helst like lite lesne. Som den danske litteraturforskaren Hans Hauge skriv i denne antologien: «Welhaven, Wergeland, Aasen, Vinje, Christopher Bruun, Bjørnson hører til kanon, men er ikke nogen nutidig kulturel kapital, derfor er de nu kanoniske, hvor de før var klassikere.»

Eit noko anna syn på kva kanon er, målber det prosjektet som litteraturprofessor Erik Bjerck Hagen har leitt, og som førebels har resultert i to antologiar med Den norske litterære kanon for periodane 1900–1960 og no seinast (i fjor) 1700–1900. Her er det lagt vekt på at dei kanoniserte verka skal appellera til lesarar i dag. Bøkene skal «bevege, be­­geistre og inspirere», som det heiter i eit av føreorda.

Her ligg det ein latent konflikt mellom det som må reknast for viktige verk og forfattarskapar ut frå norsk litteratur og historie, og det som er til­gjengeleg og tiltalande for publikum i dag. Sameleis er det heller ikkje gjeve at dei verka som har sett flest spor etter seg kulturelt og sosialt, er dei som held den høgste estetiske kvaliteten.

Ute av kanon?
Alt dette er slikt som litteraturhistorikarar lyt taka omsyn til når dei gjer sine vurderingar. I Welhavens tilfelle har det ført til at utgjevarane av Den norske litterære kanon 1700–1900 har funne å måtta lempa Welhaven ut av kanon; hjå dei er Wergeland den einaste diktaren som står att frå denne perioden.

Gjeve den usikre kanoniske statusen er det fortenestefullt at so mange akademikarar under leiing og redaksjon av Liv Bliksrud har kome saman om å kasta nytt ljos over Welhaven, fyrst på ein tverrfagleg konferanse på Litteraturhuset i jubileumsåret og no i denne antologien. Her er flest litteraturvitarar, men òg historikarar og filosofar og endåtil ein teolog og ein musikkprofessor; i alt rømer boka einogtjuge artiklar over 377 sider.

Den som mest eksplisitt uttalar seg om dei kanoniske kvalitetane åt Welhaven, er Jørgen Magnus Sejersted, som påviser eit ikkje lite innslag av ironi i dikta hans. Dette har vorte oversett av di ein har halde seg med eit for trongt romantikkomgrep med vekt på einskapleg filosofisk-estetisk sannkjenning. Sejersted problematiserer dette synet og hevdar at det tvert om finst døme på indre brot og spenning­ar hjå Welhaven. Til dette biletet høyrer òg ein sterk og varig på­­verknad frå Lord Byron som har vorte nedtona.

Sejersted peikar på ein gjennomgåande tendens til å lesa Welhaven som ein sentimental­romantisk idealist. Det kjem av at han må spela rolla som Wergelands antagonist; «han er fanget i en figur der klarhet og fornuft står mot kaos og følelse». Såleis vert fråstanden mellom dei to diktarane større enn han er, hevdar Sejersted, og – om eg tolkar honom rett – Welhaven vert mindre kompleks og med di mindre interessant. Det fær fylgjer for spørsmålet om kanonisk status. Sejersted konkluderer med at «Welhaven står støtt i kanon uten å måtte bekle rollen som Wergelands klassisistiske eller sentimentalromantiske motstykke».

Litteraturkritikk
Eit interessant fenomen som vert tematisert i fleire artiklar i denne antologien, er koss unge forfattarspirer har posisjonert seg inn i det litterære feltet ved å gå til åtak på samtidige, ofte eldre, forfattarar, gjerne før dei har debutert sjølve. Det kanskje best kjende dømet på eit slikt litterært «fadermord» er Hamsuns føredrag i 1890-åra. Eit føremål er sjølvsagt å fremja eige litteratursyn og soleis reia grunnen for det som skal koma, men som Sissel Furuseth peikar på i sin artikkel, er ein slik litteraturkritisk praksis risikofylt: Forfattaren skaper fallhøgd ved at han seinare kan verta mælt mot eigne standardar. Welhaven sanna dette i føre­ordet til Samlede Skrifter (1867): «Paa mit Forfatterkaar har det i alle Henseender og vedvarende øvet Indflydelse at jeg begyndte Banen med Feide og Kritik.» Han vart lett oppfatta som arrogant og lite raus.

Den Welhaven i fyrste rekkje gjekk til åtak på, var som kjent Wergeland, som motsett Welhaven var bråmogen og gav ut den fyrste diktsamlinga si alt i 1829. I analysen av Welhavens kampskrift Henrik Wergelands Digtekunst og Polemik ved Aktstykker oplyste (1832) kjem Sissel Furuseth fram til eit noko paradoksalt resultat: Gjennom den grundige provførsla og dei dekonstruerande analysane sine la Welhaven grunnlaget for heilt andre konklusjonar enn dei han sjølv drog; han kom til «å åpenbare viktige tolkningsnøkler til Wergelands forfatterskap og dermed ufrivillig framheve kvalitetene hos motstanderen like mye som lytene».

Bjørnson
Ein annan som gjekk høgt ut i unge år, var Bjørnstjerne Bjørnson. Hans kritikk av Welhaven er em­­ne for Arnfinn Åslunds artikkel. I 1854 gjekk Bjørnson so langt som å skriva at Welhaven har «en tarvelig udstyret Digtersjæl», og to år seinare, i ei melding av bondeforteljinga «En Sjel i Vildmarken», hevda han at Welhaven var ein kritikar som freista å vera diktar.

Det interessante her, og som Åslund peikar på, er at Bjørnson berre ei dryg veke seinare skulle debutera med si eiga bondeforteljing, «Aanun». Overskrifta på meldinga av Welhaven var «Enhver paa sin Plads». Åslund spekulerer i om Bjørnson kan ha rett denne tittelen òg mot seg sjølv. Bjørnson var på denne tida usikker på om han dugde til diktar, og dikotomien han set opp mellom kritikk og dikting, kan like gjerne vera mynta på han sjølv, men då som ei oppmoding om å gjera sprang­et – frå kritikar til diktar. Det er ein interessant hypotese, som peikar mot kor fruktsame slike litteraturkritiske fadermord kan vera.

Skiftande Holberg-bilete
Det mest interessante tilskotet til denne antologien er likevel Per Meldahls lærde artikkel om Welhavens portrett av Ludvig Holberg. Meldahl syner at når me har eit sopass einfelt og liketil bilete av Holberg i dag, kjem det ikkje minst av den innsatsen Welhaven la ned i å skildra honom (i ein artikkel frå 1854) som ein grunnleggjande sunn og jovial person.

Meldahl syner med tilvising til eldre Holberg-biografar – ein av dei skal jamvel ha kjent Holberg personleg – at dette slett ikkje er noko sjølvsagt bilete. Her møter me ein kompleks og til dels svært vanskeleg person som skal ha vore både gjerug og fåfengeleg. Når Welhaven vel å setja desse opplysningane til sides og held fram jovialiteten, er han etter Meldahl inspirert av to personar: for det fyrste av den danske slektning­­en og litteraturhistorikaren J. L. Heiberg, som såg i nordmennene ei motvekt til fortysking av den dansk-norske felleslitteraturen, med Holberg som heilt sentral eksponent for anglo-fransk vidd, og for det andre av den franske diktaren og litteraturhistorikaren C. A. Sainte-Beuve, som hevda at alle diktarar hadde éin dominerande ånds­eigenskap, som hjå Holberg då laut verta jovialiteten.

Det er slåande koss eit slikt grep som det Welhaven gjer med Holberg, som etter Meldahl har sine heilt ser­skilde teoretiske føresetnader, har kunna prega litteraturforskinga heilt fram til i dag. Det er all grunn til å slutta seg til Meldahls oppmoding om å lesa dei tidlege forskarane (i dette tilfellet Holberg-biografane) som Welhaven valde å sjå bort frå.

Solid
Her er ikkje rom for å gå inn på fleire artiklar i denne antologien, men lat det vera sagt at han gjev eit solid inntrykk utover dei artiklane eg har vist til her. Han er halden i ein vitskapleg prosa, med alle naudsynte tilvisingar og atterhald, men er med få unnatak fri for det fag­interne kodespråket som pregar so mykje litteraturvitskap. Einskilde artiklar er jamvel rett so leseverdige.

Klaus Johan Myrvoll er norrønfilolog og korrekturlesar i Dag og Tid.