– Denne kriminelle aktiviteten skader truverdet til EUs kvotemarknad og fører til stort skattetap for styresmaktene, sa Rob Wainwright, direktør i Europol då politibyrået sende ut si pressemelding om saka.

EUs kvotemarknad (EU ETS) er den største marknaden for klimakvotar i verda.

Kvotepromotørane
Denne veka har verdspressas auge vore vende mot forhandling­ane i Bella Center, København. Noreg stiller med 125 personar og er dermed ein av dei største delegasjonane på konferansen. I bagasjen er ei klokkartru på klimakvotar. Internasjonalt er Noreg ein av dei varmaste promotørane av kvotehandel som middel til å løyse klimakrisa. I København har ikkje den norske regjeringa vore åleine om å tale klimakvotane si sak. Lobbyistorganisasjonen for klimakvotehandlarar (IETA) er registrert med fem hundre lobbyistar for å fremje kvotehandelen. Kvotehandel har blitt ein næringsveg. Sidan 2005 har marknaden blitt dobla kvart år. Samstundes som kvotemarknaden har blømt, har også utsleppa av klimagassar nådd nye rekordar. Sidan 1990 har norske utslepp av klimagassar auka med 8,4 prosent. Også på verdsbasis har klimagassutsleppa nådd nye høgder. I 1990-åra auka dei årlege utsleppa av klimagassar med éin prosent i året. Sidan 2000 har dei auka med 3,5 prosent årleg.

Låst fast i kvotar
– Desse avsløringane overraskar meg litt, for eg trudde marknaden var betre kontrollert, seier Edgar Hertwich, som er professor i industriell økologi ved NTNU og i tillegg medlem av FNs ressurs­panel.

Hertwich er skeptisk til den sterke og einsidige norske satsinga på klimakvotar. I ein kronikk i Klassekampen denne veka mana han til protest mot ein ny NOU om norsk klimapolitikk, som no er ute på høyring. Utgreiinga har namnet «Globale miljøutfordringer – norsk politikk» og rår til ei storstilt tilbakerulling av offentleg klimatiltak og ei einsidig satsing på klimakvotar. Ein av medlemene i utvalet er Michael Hoel, professor i miljøøkonomi ved Universitetet i Oslo. Han var blant dei som protesterte høglydt mot satsinga til regjeringa på vindkraft gjennom ordninga med grøne sertifikat. Systemet for kvotehandel er uttenkt av sosial­økonomar, som Hoel. Kostnadseffektivitet er eit av dei fremste slagorda for politikken. Målet er at utsleppa skal kuttast der det er billegast å kutte. For Noregs del har svaret vore å kjøpe kvotar utanlands, samstundes som utsleppa her heime aukar.

Kritikaren
– Kvotemarknaden er både vanskeleg å gjennomføre og vanskeleg å forstå, seier Hertwich.
At marknaden er såpass ugjennomtrengjeleg, er eit problem, meiner han. Det fører til mindre diskusjon og mindre demokratisk kontroll med marknaden og til moglegheiter for svindel og bedrag i stor stil.

– Svindelen som er oppdaga med klimakvotar, står i fare for å diskreditere heile politikken, seier Hertwich.

Fleire rapportar om den typen kvotar som blir kalla CDM-kvotar, har avslørt bløff i bransjen, knytt til at kvotane som blir selde, ikkje gir faktiske reduksjonar i utslepp av klimagassar.

Ròtne eple
Forsvararane av kvotehandelen plar seie at kvotemarknaden er ny og treng tid til å etablere seg. Når svindel har blitt påvist, har det ofte heitt at eit tilfelle av svindel ikkje diskrediterer heile systemet. Jens Stoltenberg samanliknar ofte kvotehandel med ein eplehage. Eit ròte eple er ikkje argument mot eplehagar, men for å plukke ut dei ròtne epla, eller i dette tilfellet: dei kvotane som ikkje fører til mindre klimagassutslepp.

– Økonomane må byrje å sjå på korleis den verkelege marknaden fungerer, ikkje berre korleis dei økonomiske modellane verkar når dei er på kontora sine, seier Hertwich.

Førebels resultat for EUs kvotemarknad er ikkje overtydande. Dei femten vesteuropeiske EU-landa skulle, ifølgje Kyoto-protokollen, kutte CO2-utsleppa sine med 8 prosent fram til 2012. Det som har skjedd, er det motsette. Klimagassutsleppa har tvert om auka i same takt i EU og i USA fram til 2008, syner ein ny rapport frå britiske Friends of the Earth, søsterorganisasjonen til norske Naturvernforbundet. Dette har skjedd sjølv om EU-landa er underlagde eit internasjonalt kvotehandelsregime og USA ikkje er det.

Hindrar utvikling
I same rapport påpeikar Friends of The Earth også at den sterke sentreringa rundt kostnadseffektivitet i kvotehandellogikken er med på å hindre utvikling av ny teknologi. Prisen ein må betale for ein klimakvote som gir rett til å sleppe ut eitt tonn CO2, er i dag 13 euro. Å bruke energi frå vind, vatn eller sol er langt dyrare. Å forske fram nye, miljøvenlege løysingar er også dyrare. Dermed blir økonomien låst fast i det gamle mønsteret av kol, olje, gass og høge CO2-utslepp. James E. Hansen, nestoren innanfor moderne klimaforsking og direktør for Nasa Goddard Institute for Space Studies, hevdar at kvotehandelen ikkje løyser problem, men at han «gir industrien ein måte å unngå å redusere utsleppa på», som han sa i eit intervju med The Times i 2008. Han påpeika likevel at kvotehandelen har gitt nokre konkrete resultat – ein ny klasse av lobbyistar og kjøpmenn som skor seg på industrien.

Kva med Noreg?
Momssvindelen har blitt flytta frå land til land i Europa dei siste atten månadene. Frå Storbritannia til Nederland, Frankrike og Tyskland. No lurer vonleg lesaren på om dette kan skje i Noreg. Svaret er at det kan det. Guri Ellen Stange Lystad, skattejurist i Skattedirektoratet, stadfestar overfor Dag og Tid at det norske momssystemet er utforma på ein slik måte at det også kan bli utsett for denne typen svindel, og ho kan ikkje sjå bort frå at slik svindel går føre seg i Noreg.

– Vi arbeider ikkje med slike saker no, seier Petter Noreng, førstestatsadvokat i Økokrim.

Han påpeikar at metoden til svindlarane er den same som i andre momssvindelsaker. Økokrim arbeidde nyleg med ei sak med momssvindel på mobiltelefonar. No har svindlarane funne det som kan vere den nær perfekte vara: luft.

– Ein brukte mykje tid på å kontrollere skipslaster og å merkje mobilar for å finne ut om dei same telefonane dukka opp fleire stader. Kvotehandelen er jo abstrakt, han er ikkje tilknytt noka vare. Transaksjonen der er jo meir ei slags symbolsk handling, seier Noreng.