Endeleg: Noreg har fått den fyrste fullstendige omsetjinga av Augustins Confessiones. Det tok 66 år. Sokneprest Åsmund Farestveit sette om dei ni første bøkene som kom ut som siste band i Det Norske Samlagets serie Klassiske Bokverk i 1943, med innleiing av teologen Einar Molland. Utgåva vart «varsamt modernisert» for Orionserien i 1965 og er sidan trykt opp att slik.

No er då teksten åt Farestveit «varsamt ført attende» til hans eiga målføring, av Hermund Slaat­telid, som sjølv har sett om dei fire siste bøkene frå latin. Å ta vare på Farestveit og gje honom målføringa attende er godt gjort på fleire vis: Omsetjinga hans er klår og tydeleg og med ein rikdom i ordvalet som fylgjer av at skiljet mellom høgstil og lågstil ikkje er respektert, og vi møter heller ikkje det flate mellomstilkompromisset som er så vanleg i norsk fagprosa og omsett litteratur.

Utfordringar
Det er mest uråd å skjøne kor store utfordringar dette omsetjingsarbeidet må ha ført med seg. Augustin var ein noggrann språkbrukar og bygde opp eit system av meiningar i samsvar med sin eigen språk- og teiknteori. Ikkje så få omsetjarar og tolkarar til viktige språk har i tidlegare tider sett om delar av Confessiones slik at Augustin er vorten særs (uturvande) innfløkt å forstå på desse områda; ein har rett og slett ikkje hatt gode nok analysar. Det fanst eit dominerande, fastlåst syn som forklåra idélæra til Augustin nokså firkanta som ein variant av manikeisme og gjorde honom til ein deterministisk teolog, der menneska var tvangsmessig underlagde arvesynda og ein syndig lekam.

Fornya blikk på heilskapen kom fyrst etter mangfaldige tiår med internasjonale diskusjonar om språkteori. Det språkfilo­sofiske perspektivet omdanna Augustin-forståinga, på fleire måtar, og gjorde dermed dei fire siste bøkene i Confessiones – desse vedkjenningane som i lange strekkjer helst ter seg som lovsongar over livet, opplevinga og forståinga – langt meir relevante enn før. Sidan 1970-åra er det såleis kome mykje ny forsking omkring mellomalderlege språkteoriar, der språkforståinga, historieteorien og tolkingsteoriane til Augustin sjølvsagt har vore sentrale emne.

Innlevd
Hermund Slaattelid er så innlevd i innhaldet og så velkjend med slike diskusjonar – han har då òg tidlegare gjort nyomsetjingar av sentrale antikke retorikkteoretikarar som Cicero og Quintilian – at han tydelegvis har utvikla heilt klåre og gjennomførde oppfat­ningar om kva som er tanke- og meiningsuniverset til Augustin. Dermed kan han sjå til sides for alle slag småskorne spesialistkranglar og vere så trygg at han slepp å skrive knudrete og utilgjengeleg. Slik får han i denne teksten som så ofte er vorten rekna som vanskeleg, ein fri og overraskande munnleg tone fram. Dei siste fire bøkene er forma som samtalar Augustin fører dels med Herren, dels med ein tenkt lesar.

I motsetnad til fleire omsetjingar til dei store språka, verkar ikkje Augustin pirkete pedantisk på nynorsk; å lese spørsmåla han stiller, og svara han lokkar fram, er som å ta del i ein venskapleg samtale. Augustin skriv nynorsk utan at eit einaste resonnement vert oppstyltra, med setningsbygnad og omgrepsbruk som kjennest så rett og flyt så fint, og ein gløymer at det er innfløkte filosofiske og teologiske spørsmål ein les om, for teksten talar så beint til lesaren som det er freistande å tru at Augustin sjølv må ha meint det, ein gong. For meg kjem Augustin heretter alltid til å tale med røysta til Slaattelid.

Språkfilosofi
Grunntanken til Augustin kan i stuttmål formulerast slik: Skapinga er god, men er jamt i ferd med å utvikle seg og verte noko anna. Kvar skapnad har si rolle i denne formingsprosessen og vert som einskildvesen fyrst eitt med Gud og med målsetjinga for allnaturen når det vender attende til Skaparen.

For at mennesket skal kunne snu seg mot sitt eigenlege mål med livet, ja, vende om frå vankunne og mistydingar, må det møte openberringa gjennom Ordet. På dette grunnlaget utviklar Augustin ikkje berre ei lære om forkynninga eller det guddomlege ordet, men legg grunnlaget for ein ålmenn språkfilosofi, ei teiknlære og ei tolkingslære som har vore diskutert gjennom hundreåra fram til denne dag, der han ser all sannkjenning som knytt til språkbruken og språkleg basert forståing. Omveges kommenterer han tidlegare filosofi, og han utviklar eit særskilt syn på rolla til bibel­lesinga, som også ber med seg ein ålmenn leseteori.

Det er greitt at å bruke klassikarane til prøvestein for danning ofte kan verke nedlatande og skadeleg; ein del av strategiar for å halde oppe skiljemerke mellom folk. I det siste har norske skule­folk så vel som forfattarar teke opp kravet frå 70-åra om å frigjere oss frå klassikarane. Dei gløymer då at klassiske tekstar, lesne om att og om att med jamt nye augo, gjev nye meining­ar lesaren ofte ikkje ventar, og dermed kan frigjere oss frå binding­ar vi ikkje var klare over at vi hadde.

Midt i mediemaset kan vi difor oppdage (på nytt) andre tankemønster enn dei vi går omkring og trur er våre eigne. Litterære verk vi reknar som klassikarar, er mest alltid komne til i svært utfordrande tidsperiodar, når kulturen har gjennomgått endring­ar. Dei ber såleis vitnemål om særskilde sensibilitetar overfor tilhøvet mellom gamalt og nytt, mellom einskildmennesket og omgjevnadene.

Avgjerande påverknad
Så vi les ikkje Augustin berre av di han var den viktigaste filosofen i Europa gjennom åtte–ni hundreår, men av di han i vår tid kan minne oss om noko som ligg utanfor våre eigne avgrensa forståingsmåtar. Denne afrikanaren som var filosof, teolog og retorikar i siste helvta av det fjerde hundreåret etter Kristus, levde nett då antikken kom til ein ende med dekadanse, oppløysing og vanmakt i Romarriket. Luther, Montaigne, Pascal, Rousseau – ja, ufatteleg mange fleire, jamvel opiumsslaven Thomas de Quincey – vart avgjerande påverka av tenkjemåten hans og striden med skeptiske, verdsfornektande og pessimistiske syn på rolla til mennesket.

Både for truande teologar og skeptiske ateistar har Augusti­n gjennom hundreåra vore ei kjelde til refleksjon over koss vi i det heile er i stand til å vende om frå forvirring og sjølvforakt, underordning under tilfellelege krefter og misbruk av evner og talent, og vinne fram til oppleving av at vi kan ha ein eigenvilje som står i eit aktivt tilhøve til dei store samanhengane vi er del av, anten vi ser dei klårt eller ei. Her får vi då på nytt eit heilt friskt høve til å kunne fylgje Augustin steg for steg gjennom desse «stadene» (loci) han går for å observere til dels små, små detaljar, slik at det teiknar seg som eit kart av eit landskap der minnet, gløymsla og forventninga alle spelar sine roller.

Gode hjelperåder
I eit innsiktsfullt etterord forklårar Slaattelid noko av den historiske og idéhistoriske bakgrunnen for Augustin og set dei sjølvbiografiske merknadene hans inn i større samanhengar. Her syner Slaattelid òg koss forteljingane til Augustin om eigne opplevingar står til overordna filosofiske resonnement. Den lesaren skal vere bra blasert og hardhuda som ikkje etter dette får lyst til å finne ut endå meir.

Ei liste med leseråd er til god fyrstehjelp i så måte. Varleg tolkande mellomtitlar som Slaattelid har lagt til i teksten, fungerer som milde hint og råd om inndelingar av leseøktene og merke på kvar vi er i tankelandskapet. Forlaget har vore så forsynleg å tillate nokre sider med notar og eit godt register bak i boka. Alle hjelperådene lettar i monaleg grad orienteringsevna og gjer boka langt meir tilgjengeleg enn tidlegare, avstytte utgåver har vore.

Bravo, Samlaget, og takk. Ingen sure miner vil de få for denne boka, som no vil stå seg minst like lenge som fyrste­utgåva og vil vere langt nyttigare på alle vis. Det står berre att å minne om den oppmodinga som førde til at Augustin omvende seg, og som han høyrde eit barn i kåt leik rope syngjande utanfor vindauget sitt: «Tolle et lege, tolle et lege» – «Tak og les, tak og les!»

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen er professor i lesevitskap ved Universitetet i Stavanger og fast bokmeldar for Dag og Tid.