Olav H. Hauge er «truleg Norges fremste gjendiktar i det 20. hundreåret», hevdar Ragnar Hovland i sitt tilskot til denne antologien. Knut Olav Åmås er meir varsam når han i biografien sin om Hauge skriv at han «er ein av Norges aller beste lyrikkomsetjarar» (sitert i redaktør Aasne Vikøys artikkel i denne boka, men då utan det viktige «ein av»).

Påstanden om at Hauge er ein stor attdiktar, ligg som ein premiss for heile denne utgjevinga, og berre fåe av dei atten artikkelforfattarane problematiserer det noko serleg. At Hauge skulle vera den fremste norske attdiktaren på 1900-talet, kan i alle fall ikkje vera tilfellet; då gløymer ein berre på nynorsksida namn som Henrik Rytter, Halldis Moren Vesaas, Sigmund Skard og Hartvig Kiran. Dei to sistnemnde nemner elles Hauge sjølv serskilt som «store» i intervjuet med Eldrid Lunden om omsetjing frå 1984, som er prenta for andre gong i denne boka (fyrste gong i 2004).

Mannjamning
Frå seinare tid kunne ein òg nemna Johannes Gjerdåker. I artikkelen sin gjer litteraturvitaren Jens Wabø ei mannjamning mellom han og Hauge. Båe har sett om diktet «Above the Dock» av den tidlege modernisten T. E. Hulme, men har løyst oppgåva på ulikt vis: Medan Gjerd­åker tek vare på rim og rytme i originalen, vel Hauge å sjå bort frå dette. Dette illustrerer eit di­lemma i all attdikting: Koss skal ein vega om­­synet til forma og ordvalet i originalen mot det å få fram meiningsinnhaldet i diktet? «Den filologiske metoden» kallar Hauge den praksisen som legg vekt på å føra vidare so mykje som råd av det formelle i originalen og som freistar å få det so likt som mogeleg; det andre ytterpunktet kallar han «fri gjendikting» (i intervjuet med Lunden).

Wabø forsvarar Hauges val med at dei to sentrale orda i diktet, moon og balloon, ikkje rimar på norsk, og at rimet dimed misser litt av den kontrasterande funksjonen som det har i originalen. Det er eit interessant synspunkt, men det peikar berre på éin (sekundær) funksjon som rimet kan ha. Viktigast er at formelle drag som rim og rytme gjev ei kunstla, stilisert form som held diktet saman og som gjer sitt til at det vert poesi, og ikkje prosa. Jamført med både originalen og Gjerdåkers stilfulle omsetjing vert Hauges versjon noko – ja, prosaisk.

Eit unnatak
Ein som evnar å problematisera Hauges kanoniserte status som om­setjar, er Jørgen Magnus Sejersted. Han tek føre seg attdikting-ane Hauge gjorde av den amerikanske poeten Stephen Crane (utgjevne i 1974). Dette arbeidet omtalar Hauge som «det dårlegaste eg har gjort!» i intervjuet med Lunden, og han medgjev at han «eigentleg ikkje [var] så interessert i å omsetja Stephen Crane». Det var Jan Erik Vold som «beinka» Hauge inn på Crane. Motsett flest alle andre diktarar Hauge sette om til norsk, var det altso ikkje spontan fascinasjon eller langvarig ovundring som dreiv Hauge til å gjeva seg i kast med Stephen Crane, og det fekk openbert fylgjer for arbeidet.

Med ei rad konkrete døme syner Sejersted at Hauge kan vera rett so upresis i attgjevinga av Crane på norsk. Til dømes i eit dikt der me møter ein dyrisk skapnad som sit og et på hjarta sitt, der motsetnadsparet good – bitter, som spelar både på smaken og på moralen, går tapt hjå Hauge når han set om «Is it [d.e. hjarta] good, friend?» med «Smakar det, ven?». Sejersted sluttar at den mothugen Hauge kjende andsynes dette prosjektet, kjem til synes i den noko slumsute attdiktinga. Dimed nyanserer Sejersted det utbreidde synet at Hauge alltid la seg so nære originalane i omsetjingane sine. Mellom andre har Hauge-biografen Knut Olav Åmås, eller «Jan Olav Åmås» som Sejersted kallar honom i bibliografien sin, hevda eit slikt syn.

Jamføring
Mest interessant og utbyterikt vert det når artikkelforfattarane som Sejersted tek seg til å jamføra omsetjingane åt Hauge med dei framande originalane. Difor har den grundige metriske gjennomgangen åt Hadle Oftedal Andersen av Hauges om­­setjing­ar av fire franske sonettar gjerne mindre verde, då han ikkje går inn på originalane; ja, ein stad seier han jamvel at me som er lesarar, ikkje må spørja oss om eit metrisk brot hjå Hauge finst på same stad i originalen.

Andersen lanserer sin eigen term, «frigjorde vers», som ikkje skal forvekslast med frie vers, men skal vera metriske vers med «små avvik og dissonansar». Diktarane som Hauge har henta desse sonettane hjå (Mallarmé, Rimbaud og Verlaine) skal alle ha vore med på å «frigjera» metrikken frå «det statiske», men me fær ikkje vita noko om koss det er med nett dei sonettane som Hauge sette om. Har Hauge fleire brot enn originalen, eller kan henda færre? Sidan Hauge jamt forbetra desse sonettane reint metrisk då dei vart prenta på nytt, kan ein lett koma til å tenkja at dei metriske brota ikkje berre er døme på «frigjorde» vers, men rett og slett naudløysingar og dåleg handverk.

Det vert i det heile noko uklårt koss «frigjorde vers» skal avgrensast i høve til poetiske lisensar (løyve) av ymist slag i eldre metriske vers. Småe avvik og serskilde tilmå­tingar har alltid funnest i met­riske tradisjonar, men innan­for visse grenser. Slike grenser må finnast for dei «frigjorde» versa òg, men dei er Hadle Oftedal Andersen lite forviten etter å utforska. Soleis vert ein sitjande att med tokken av at avvika kjem der dei kjem, og er av eit slikt slag som dei er, berre av di omsetjaren ikkje har greitt å løysa verset på annan måte.

Dei personlege
Ein serskild sjanger i Hauge-resepsjonen er alle dei som har kjent Hauge og som brukar dette som utgangspunkt for det dei skriv. I denne antologien er Idar Stegane og Einar Økland representantar for denne personlege tilnærminga til forfattarskapen. Noko interessant kan det koma ut av det òg. Til dømes at Hauge og Økland aldri diskuterte omsetjingsproblem seg imellom; til det var dei båe for «taktfulle», fær me vita. I ettertid tykkjer òg Økland at dette er «merkverdig».

På eitt punkt viser Økland seg likevel ikkje å vera informert: Han hevdar at Hauge «oppdaga det lyriske Amerika tolleg seint i livet»; han skal jamvel ha «tileigna seg ei imperialistisk oppfatning av at den engelskspråklege lyrikken var en (sic) del av England». Andre stader i denne boka kan me lesa at Hauge førde inn ei strofe av Edgar Allan Poe i dagboka alt som seksten­åring, og at han frå den utvandra morbroren Oddmund (Edmund) Hakastad fekk amerikanske diktbøker og antologiar.

«Arkaisk»
Ein atterganger når talen går om Hauge, er den arkaiske og framandslege målforma hans, som visstnok skal høva so godt til nett denne forfattarskapen. Sume av skrivarane i Omsetjaren Olav H. Hauge meiner at denne målforma har serskilde kvalitetar i det å gjeva att røystene åt framande diktarar. Klårast uttrykt er dette hjå litteraturvitaren Ingrid Nielsen: «Det arkaiske, kunstferdige og fremmedartede i Hauges nynorsk stemmer med Celans kjølige høy­stil, innviklede syntaks og lapidariske tone.»

No er det berre det at dette kjem an på augo som ser. For mang ein lesar i dag, som ikkje har vakse opp med nynorsk eller har lese mykje på dette målet, kan nok språket åt Hauge verka både framandt og gamalvore. Men om ein ser det i sin rette samanheng, den vitalistiske ny­­norsktradisjonen frå mellomkrigstida, skil ikkje Hauge seg ut noko serleg; i lag med eldre og skylde diktarar som Nygard, Aukrust og Uppdal verkar han tvert om moderne. Hauge nytta ut det ny­­norske målet i si fulle breidd og la vinn på å vera korrekt idio­matisk i syntaks og ordval. Ein slik framgangsmåte må føra til at ikkje alle ord vert like vanlege eller kvardagslege – det er trass i alt dikting me talar om –, men det er langt derifrå til medviten arkaisering og høgstil. Eg mistenkjer at Nielsen og andre med henne legg for stor vekt på sjølve skrivemåten. Det vert ikkje arkaisk og kunstferdig berre av å skriva upp eller millom.

Den umogelege kunsten
Som dei fleste antologiar er òg denne ujamn; ikkje alle tilskota er like relevante eller gjennomarbeidde. Dei mest interessante er dei som ikkje tek det for gjeve at Hauge var «udiskutabelt superb» (Henning Hagerup), men går omsetjaren nærare etter i saumane og jamfører om­­setjing med original og dess­utan eldre og yngre versjonar av same omsetjing. Det er i detaljane me fær innsyn i det mødesame arbeidet det er å setja om dikt frå eitt språk til eit anna, og det er i detaljane ogso Hauge avslører seg.

Ein vanleg på­­stand er at om­­setjing er umogeleg. Hauge sluttar seg langt på veg til eit slikt syn i intervjuet med Eldrid Lunden. Ikkje alt av form og innhald kan vera med over i den nye eksistensen; noko går tapt på vegen. Det tyder likevel ikkje at det ikkje finst både gode og mindre gode løy­singar på dei problema omsetjaren støy­­ter på, og det kan vera sers interessant og lærerikt å setja ulike løysing­ar opp mot kvar­andre, noko det finst døme på i fleire artiklar i denne antologien. Då vert det òg tydeleg at heller ikkje Hauge alltid råka blink.

Klaus Johan Myrvoll er norrønfilolog og korrekturlesar i Dag og Tid.