Skildringa av mennesket vert aldri komplett, boklistene veks i takt med universet, og alt er flokut som før. Det viktige er at ein vert merksam på flokane. Amerikanske Joyce Carol Oates greier med den dryge romanen Graverens datter å fokusera merksemda til lesaren mot den groteske apartheidkulturen folk har godteke og mange stader framleis er viljuge til å godta, som naturlover når det gjeld kjønnsrollene. Det gjer Oates utan å nytta eit feministisk om­­greps­apparat, ho berre fortel, om livet til Rebecca Schwart, som etter kvart vert til Hazel Jones, og til slutt Hazel Gallagher.

Harde kår
Rebecca vart fødd på hamna i New York i 1936. Foreldra var tyske immigrantar av jødisk ætt. Faren, Jacob Schwart, var lærar i Tyskland, i USA får han jobb som kyrkjegardsarbeidar i ein liten by i Chautauqua-dalen lengst vest i staten New York. Det er eit usselt arbeid, og familien lever under elendige kår. Jacob utviklar både alkoholisme og tyranniske drag, og familielivet endar med kata­strofe. Tretten år gamal står Rebecca åleine i verda. Nokre år seinare vert ho gift med ein ekte machomann som heiter Niles Tignor. Alt er stas i byrjinga, men Tignor ter seg som om han eig Rebecca med hud og hår, og samfunnet elles representerer ikkje noko korrektiv til det synet.

Tignor er såleis på sett og vis uskuldig, det ligg ikkje noko sosialt press på han om å utvikla empati eller å sjå andre som likeverdige, og Oates skildrar han truverdig; Niles Tignor er ikkje noko særsyn, ein brutal egosentrikar som ikkje stiller nemnande spørsmål ved eiga åtferd. Sjølvsagt tenkjer ein at han, som vakse menneske, har plikt på seg til å oppseda seg sjølv og ikkje vera eit blindt produkt av primitive drifter og eit samfunn som berre er ein folkesetnad, og ikkje strukturert etter andre styrande idéar og prinsipp enn at kvar og ein smir si eiga lukke, men Tignor kjenner ikkje denne plikta som anna enn eit utydeleg tildriv til trege.

Rebecca flyktar, saman med den vesle sonen ho og Tignor har fått, og ho finn på nye namn for dei båe. Dei reiser hit og dit, og otten for Niles Tignor heng som ei toresky over dei kvar dei kjem. Dette er eit viktig spennings­moment i boka, og eg skal ikkje seia noko om korleis alt dette går. Men som Hazel og Zacharias Jones byggjer mor og son seg ny identitet, nye element kjem til i livet, og Rebecca Schwart og alt det ho ein gong var, kverv meir og meir, men vert aldri heilt borte.

Estetisk overdriving
Det er mykje som er bra og viktig i denne svære romanen. Immigrantrøynslene til Jacob Schwart høver med slikt me ser i Noreg i dag: Ein kjem utanfrå, kunnskapen ein har, vert devaluert av mistru, ein er først og fremst ein framand. Endå viktigare er opplevingane Rebecca/Hazel har av kor vanskeleg det er for ei kvinne å framstå som eit individ med fulle rettar i eit patriarkalsk samfunn, og kor mykje innsats det krev å skapa seg sin eigen identitet, uavhengig av fortid og byrd.

Joyce Carolyn Oates skriv utførleg, og berre synet av boka, 637 sider med mikroskopisk skrift, er nok til å få meldaren til å opna henne og ropa: Eg hatar deg! Men litt etter litt bryt boka ned motviljen, formatet har ein veldig autoritet, og ein godtek longørane som døme på eit amerikansk særdrag teksten tidt nemner, nemleg overdrivinga som estetisk prinsipp. Så er det også i det overflødige boka syner seg mest autentisk.

Oates skriv fram klåre og tydelege portrett også av bifigurane, som når ho skildrar ein elles lite viktig person i teksten, pianolæraren Hans Zimmermann, slik: «Han var visst bare fire–fem år eldre enn broren, men ga inntrykk av å tilhøre en helt annen generasjon. Han virket formell, distansert, og veloverveid i alt han sa og gjorde, brukte flekkete, bifokale briller som ofte hang halvveis ut av vestlomma hans, hadde langt, grått kinnskjegg og en vane med å puste høylytt gjennom tennene når han konsentrerte seg om en elevs spill. Han var høy, mager og rank, men gikk i gensere og dressjakker og bukser uten press som ikke hørte sammen med jakken. Hans foretrukne fottøy var et par utgåtte mokasiner.»

Klassisk sosialrealisme
Kan henda Oates er inspirert av førenamnet sitt her, for dette kunne nok James Joyce ha skrive. Andre stader fortel ho oss for mykje om sinnstilstanden til folk, ved å setja namn på han, rett og slett stilla ein diagnose, der symptomet hadde gjort susen.

Alt i alt er dette ein sosialrealistisk roman i nøytral, klassisk stil, utan tydeleg kunstnarleg identitet, men med stor menneskekunnskap, ikkje minst uttrykt ved ei brevveksling mot slutten, der personane litt etter litt skifter posisjon, og der lakunene, slike utelatingar ein elles saknar i skrifta, fortel meir enn det som faktisk står å lesa. Medan resten av boka sikkert kan fungera godt som film, kan denne sluttsekvensen berre vera retteleg god som litteratur. Og dette fortel oss noko viktig, men kva det er, vil eg ikkje ut med.

Tone Formo har funne representative sosiolektar som er med på å gjera boka truverdig og god på norsk.

Odd W. Surén er forfattar og fast bokmeldar for Dag og Tid.