– Umenneskeleg praksis
Praksisen til UDI er i strid med tilrådinga til UNHCR, FNs høgkommisær for flyktningar, meiner asyladvokat Halvor Frihagen.

– Ein god del av tsjetsjenarane har vore utsette for tortur eller valdtekt frå representantar for styresmaktene i heimlandet. Da er det umenneskeleg å returnere dei. Og det er svært uheldig at Noreg ikkje følgjer UNHCRs tilråding, seier Frihagen.

Han meiner at arbeidet til Landinfo er ein viktig grunn til omlegginga av politikken overfor tsjetsjenarane. Landinfo er eit fagorgan for utlendingsforvaltninga, og gjev vurderingar av menneskerettssituasjonen i land som Noreg får asylsøkjarar og flyktningar frå. Mannen med hovudansvar for Russland og Tsjetsjenia heiter Hans Arne Kjelsaas, og Frihagen meiner rapportane hans har vore svært viktige for den nye politikken overfor tsjetsjenarane.

– Vurderinga til ein person i Landinfo blir rekna som betre enn UNHCR si. Landinfo er svært sentrale premissleverandørar. Men når det gjeld Tsjetsjenia, har Landinfo uttalt seg klart i strid med annan kompetanse, seier Frihagen.

– Men situasjonen i Tsjetsjenia er mykje fredelegare enn for nokre år sidan?
– Det meste av opprøret er knust, og det er ytre sett ro. President Ramzan Kadyrov styrer landet med jernhand. Men framleis er mange menneske utsette for overgrep. Ei gruppe som er særleg utsette, er tidlegare offer for overgrep som søkjer rettferd. Desse kan utgjere eit trugsmål mot styresmaktene og folk i maktposisjonar.

– UDI meiner det er trygt å returnere tsjetsjenarar til andre delar av Russland?
– Om du tidlegare er tiltalt for noko i Tsjetsjenia, anten skuldingane er reelle eller fabrikkerte, kan du pågripast i Russland og sendast til Tsjetsjenia. Og der veit vi at folk blir dømde og fengsla etter falske skuldingar.

Torturert av presidenten
Det finst alt no opprørande døme på korleis den nye norske praksisen overfor tsjetsjenarane slår ut, fortel Aage Borchgrevink i den norske Helsingforskomiteen.

– Ein tsjetsjensk mann som hadde vart torturert i fengselet av president Kadyrov personleg, fekk avslag på asylsøknaden sin. Om det å ha vore torturert av presidenten ikkje kvalifiserer til vern, kva skal da kvalifisere?
Den radikale innstramminga overfor tsjetsjenarane byggjer i stor grad på informasjonen som Landinfo har lagt fram, meiner Borchgrevink.

– Statssekretær Libe Rieber Mohn har sagt at departementet legg til grunn at det Landinfo seier, er rett. Men vi opplever at Landinfo vurderer situasjonen i Tsjetsjenia annleis enn dei fleste andre kjelder. Det gjeld ikkje berre organisasjonar som russiske Memorial og Amnesty International, men òg FNs høgkommisær for flyktningar og Europarådets torturkomite, seier Borchgrevink.

– Europarådet seier til dømes at alle som blir pågripne i Tsjetsjenia, risikerer å bli mishandla. Sjølv om dei fleste kjelder meiner at menneskerettssituasjonen i Tsjetsjenia har betra seg noko, seier dei framleis at han er svært alvorleg. Og Landinfo si oppfatning skil seg frå desse.

Mange roller
Landinfo er ein lite omtalt del av det norske asylsystemet. Men fagfolka der spelar fleire viktige roller. Ikkje berre er rapportane dei lagar, viktig materiale for UDI og departementet. Når avslag frå UDI blir anka til Utlendingsnemnda, blir eksperten til Landinfo kalla inn som fagperson. Og om saka går vidare til ein domstol, kan same ekspert igjen kallast inn som vitne.

Landinfo-ekspert Hans Arne Kjelsaas spelte ei kontroversiell rolle i ei slik sak i haust. Eit tsjetsjensk par hadde anka avslaget på asylsøknaden sin til tingretten. Der viste Kjelsaas til ein advokat frå menneskerettsorganisasjonen Memorial, som skulle ha fortalt Kjelsaas at «han ikkje kjende til 'fabrikkerte rettssaker' i Tsjetsjenia det siste året». Da Helsingforskomiteen kontakta Memorial om saka, vart dette sitatet tilbakevist som feilaktig av organisasjonen – og av advokaten sjølv. Dette har Memorial skarpt understreka i eit brev til Landinfo-direktør Jörg Lange.

– Det eksperten frå Landinfo sa i retten, stemde ikkje. Ein kan spørje seg kva system Landinfo har for kvalitetskontroll av sine eigne ekspertar, seier Aage Borchgrevink.

– Legg berre fram kunnskap
Landinfo ønskjer ikkje å kommentere kritikken av informasjonen deira om Tsjetsjenia.

– Landinfo baserer vurderingane sine på mange ulike kjelder. Det kan vere ulike syn på situasjonen i eit land, og eg er kjent med at Helsingforskomiteen har eit anna syn på situasjonen i Tsjetsjenia enn landrådgjevaren vår, seier Jörg Lange, leiar for Landinfo.

– Landinfo er faginstans for både UDI, Utlendingsnemnda og domstolane. Er det bra for rettstryggleiken til asylsøkjarane når same kjelde er så viktig for avgjerdene til tre ulike instansar?
– Dette er eit politisk spørsmål. Men mykje tilseier at det er ei god løysing å ha ei eining som jobbar profesjonelt med landinformasjon, så ikkje ulike institusjonar tek avgjerder ut frå ulikt faktagrunnlag. Både UDI og UNE står elles fritt til å bruke andre kjelder – dei treng ikkje bruke berre Landinfo.

– Einskilde landrådgjevarar sine vurderingar kan vere viktige både i UDI, UNE og i retten. Er det rett at vurderingane til ein person skal vege så tungt i så mange instansar?
– Landinfo legg berre fram kunnskap om eit land. Vi seier til dømes ikkje om det er trygt å returnere til eit land eller ikkje.

– Organisasjonen Memorial meiner at Kjelsaas gav feil framstilling av deira syn på rettstryggleiken i Tsjetsjenia i ei rettssak i Noreg i haust. De har fått eit skarpt brev frå Memorial om dette. Går du god for framstillinga Kjelsaas gav i vitneprovet sitt?
– Vi har fått eit brev frå Memorial, og eg har svart på det. Eg ønskjer ikkje å kommentere saka ut over det, seier Jörg Lange.

Landrådgjevar Hans Rune Kjelsaas vil ikkje kommentere verken vitneprovet sitt eller den generelle kritikken mot Tsjetsjenia-rapportane hans.