God sakprosa, eller litteratur i det heile, får vi når den som skriv, orkar å tenkje og skjønar at tenking er arbeid. Biografien om Elias Blix (1836–1902) er resultatet av hardt arbeid, men framlagt på ein leikande lett måte som gjer boka kjekk å lese, og svært opplysande, både for næmingar og dei som kjenner perioden godt. Her er det ei mengd nytt stoff, som vert sett inn i ei forklårande forteljing så det vert greitt å forstå både kva inntrykk Blix tok av om­­veltingane i samtida, og kva for påverknader han sjølv stod for. Det er meisterleg gjort, ikkje mindre enn eit kunststykke, å få den store mengda av nye opplysning­ar til å føye seg inn i eit stort heilskapsbilete, utan at framstillinga løyser seg opp i fragment og digresjonar og utan at det kjem trøyttande oppattakingar.

Ei større soge
Alt i føreordet seier Anders Aschim frå om at han ser livssoga til Blix som del av ei breiare kulturhistorie. Særleg i den fyrste halvdelen kjem dette godt fram, når biografen legg fram den store livsreisa som går føre seg på så mange plan. Ja, sjølve «ferdi», altså deltakinga i Lofotfisket, vert mest som ein metafor av det slaget salmediktaren sidan skal kome til å nytte seg av, om kva det er som kjenneteiknar livet som strevande, arbeidande menneske, utkasta i uviss lagnad, men med tillit til høgre makter.

Så kjem flyttinga sørover med mellomstasjon i Tromsø og lærarseminaret og sidan lærargjerning der, og det gjennomgåande perspektivet er klassereisa frå å vere småbrukar eller eigenleg leiglendingsson til å verte vyrd akademikar, med stipend for å studere i Leipzig og skrive ei avhandling om semittisk etymologi. Den av­­handlinga vart lønt med doktorgraden, men elles synte ho seg etter få år å vere bygd på range premissar, skjønar vi, og vi kunne gjerne fått visst meir om faghistoria i feltet i samtida. Men elles ser vi godt koss Elias Blix Pedersen arbeider i stort og smått med å kome seg i ny sosial posisjon, noko det årelange strevet for å kvitte seg med det anonyme -sen-namnet og få opphøgt det meir klingande oppkallingsnamnet Blix til slektsnamn i seg sjølv syner.

Tida livnar
Reisa er fullførd etter Tysklands-opphaldet, Blix er komen dit han skal vere. Andredelen av boka, som tek til med at Elias Blix får eit personleg professorat, heiter pussig nok «Festen». Sjølve utgangspunktet er feiringa av Blix i Frimurerlogens store sal i Kristiania 19. mai 1901, og det var jo eit heldig tidspunkt, for det skulle gå berre vel eit halvår før mannen slokna. Meininga er vel ikkje å seie at 1872–1902 var ein samanhengande fest for Blix, likevel er det då slik at ved utgangen av livet har Blix ein så sterk posisjon som få offentlege menneske har oppnådd. Han har stått som ein påle i målspørsmålet, og eine mann, så å seie, har han greidd å leggje grunnlaget for nynorsk salmedikting, på eit vis som dreg fleire store diktarar etter seg, og som endrar språktonen, biletbruken og orienteringa i all norsk salme­dikting i ettertida.

Ut frå den innlevande og drøftande måten Aschim legg fram statsrådtida til Blix på, med eit rikhaldig tilfang som lite har vore utnytta på liknande vis, endå det er skrive bandsterke verk om mangslag politiske spørsmål i den same perioden (1884–88), så forstår eg på nytt den fascinasjonen mange historikarar har kjent for utviklinga just i desse åra, med parlamentarisme og så mange stridar landet skulle leve lenge med. Under over alle under, der ein skulle tru at dette stoffet var gjennomterska og difor keisamt å møte på nytt, der livnar tida opp att og vert rett spennande, sedd gjennom brillene til Blix – slik biografen seier han strevar etter.

Trygt i sentrum
Samstundes ser vi at biografen kanskje trøytnar litt på den evinnelege mellomposisjonen til Blix i flest alle saker; han passar godt på å syne at eigenleg hadde ikkje Blix største æra for fleire av dei viktige sakene, såleis jamstellingsvedtaket i 1885. Om ikkje Blix nett var «sentrumsekstremist», så tviheldt han på ei trygg sentrumsplassering – og dermed var det ikkje voner om nokon venskap mellom han og radikalarar som Per Sivle, til dømes. Her får vi likevel vite at han var ein av dei som i kulissane ivra mest for inndraging av Christian Krohgs bok Albertine i 1886, trass i at Arne Garborg trudde Blix kunne få slutt på tøvet og stagge justisministeren. Og endeleg får vi ei grei og interessant forklåring på standpunktet Blix tok i saka om kunstnarløn til Alexander Kielland. Han ville løyse slike problem prinsipielt, med ei lov om «Skrifteiendomsret» som kunne gjere det mogeleg å slutte seg til Bern-konvensjonen om opphavsrett. Det enda med at Stortinget ikkje berre avviste Kielland-saka i fleire vender, men at Odelstinget i 1887 også avviste framlegget om ei opphavsrettslov. Likevel kan ein jo seie at den energien Blix investerte i nett den saka, jamvel om det gjekk på kostnad av beinveges stønad til Kielland, gav viktige kulturelle etterverknader seinare, ja, var på sitt vis eit vikig tilskot til utviklinga av ein offentleg kulturpolitikk. Engasjementet i Det Norske Samlaget, som gjev ut salmesamlingar av Blix, er også ein del av dette biletet. Denne boka syner at Blix var litt av ein grå eminense i mykje kultur­arbeid, meir enn det vi har vore merksame på.

Storarbeid med salmane
Biografien er rik på nye perspektiv og syner mangfaldet i engasjementet til Blix og føyer seg såleis fint inn i rekkja av biografiar som steg for steg skaffar fram eit nytt bilete av denne perioden. Men både akademikaren og politikaren Blix, ja, også privatmannen i grunnen, er langt mindre interessante storleikar enn salmediktaren. Her har Aschim gjort eit ovstort arbeid med å registrere dei fyrste publikasjonane og altså lage dateringar for heile salmeproduksjonen til Blix; dette registeret er med som tillegg og kjem til å vere til overmåte stor hjelp for alle som seinare vil arbeide med Blix-salmar.

Det undrar meg likevel litt at diskusjonane om sjølve diktarverket er såpass sporadiske, mest litt tilfellelege, og at vi ikkje eigenleg får nokon gjennomgang av poetikken, ei heller teologien, i salmediktinga som heilskap. Det skortar slett ikkje på spennande einskildobservasjonar, og jamvel lesarar som kjenner godt til diktinga til Blix, vil gle seg over meir enn éi aha-oppleving. Men mykje vil ha meir, og det kan kanskje verke litt utakksamt når denne meldaren saknar meir omfattande, systematiske vurderingar av dei estetiske og språklege vala, såleis metaforikken, som får så mykje å seie for all norsk lyrikk, særleg nynorsk song­lyrikk, i ettertida.

Og for å vere retteleg kravstor kan eg nemne at eg også leita fånyttes etter ei løysing på ei gåte eg har meint å sjå i kyrkjesynet til Blix, der det for meg verkar som han – ulikt dei meir om ikkje ortodokst, så klassisk luthersk-tenkjande næraste etterfylgjarane sine, såleis Støylen og Hovden – har eit svært ope kyrkjesyn, bortimot total-økumenisk: Alle dei kristne er kyrkja, same kva for eit samfunn dei tilhøyrer. Dette samsvarar jo godt med det mange har peika på, at det bibelske landskapet flyt heilt over i det norske kystlandskapet, og den syngjande kyrkjelyden – så vel som einskildmennet og familiane i heimane – i songen vert del av ein ubroten, tidlaus einskap. Det må jo vere noko av dette som gjer at språket enno held seg godt, og at det ikkje berre er fleire salmar av Blix i Norsk Salmebok enn av nokon annan norsk diktar, men at Blix også er ein av dei viktigaste forfattarane i den norske katolske salmeboka.

Gåve til målreisinga
Noko av dette kan ein seie tilhøyrer resepsjons- eller verknadshistoria, som biografen sjølv seier er verd eit verk for seg sjølv, og er eit for stort emne til å ta opp i biografien. Men alt før Blix døydde, greidde somme å lage kyrkjestrid omkring salmane hans, og diskusjonane gjekk i mange år. På ein måte var Blix ei nådegåve til målreisinga; han gjorde meir praktisk for å gjere nynorsken til eit levande bruksmål enn mange av dei kranglevorne ideologane som målrørsla har vore så oppfylt av til alle tider. Målrørsla kunne visst ikkje bruke Blix til noko større, ikkje eingong i-målsfolket har gjort honom til åndshovding for seg, endå han var meir konsekvent Aasen-tru i målbruken enn dei fleste. Men dermed har ein òg forsømt å gå nærare etter i saumane kva det var som verka så sterkt og fekk så mykje å seie for folk, i diktargjerninga til Elias Blix. Her har då Anders Aschim gjeve oss godt stoff til ettertanke.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen er professor i lesevitskap ved Universitetet i Stavanger og fast sakprosameldar for Dag og Tid.