UNHCR-kontoret har til nyleg hatt kapasitet til å registrera 3–400 flyktningar dagleg – og det i eit land der det er flust av billeg og godt kvalifisert universitets­utdanna arbeidskraft. Men vonleg er UNHCR-kapasiteten no i ferd med å betra seg.

Ei lita brakke
Ved det store forretningshotellet Four Seasons i Damaskus har UNHCR ein bygning og eit UNHCR-telt. Men vi ser ingen aktivitet der. Like ved står ei lita brakke med eit Raude halvmåne-skilt. Det er nokre hundre flyktningar der som står i ein uorganisert kø for å få skulebøker til borna. Når vi spør flyktningane om kva som skjer, stimlar det seg fort mange rundt oss. Dei fortel om den manglande hjelpa dei opplever i Syria. «Sweden» vert stadig nemnt: «Can you help me to Sweden?»

Større enn i 1948
Flyktningstraumen til Syria er den største nokon gong i Midtausten, langt større enn under palestinakonflikten i 1948. Ein stad mellom 1,5 og 2 millionar irakiske flyktningar er no i Syria. Men vitjar du landet som turist, ser du ingen – for det er ingen flyktningleiarar. Det unike med denne katastrofen er at flyktning­ane har kome inn over grensa i bussar og bilar og flytt inn i byane, særleg Damaskus, der dei leiger husvære på vanleg måte. I mange bydelar dominerer dei fullstendig, til stor fortviling for syrarane som budde der frå før.

Syria fører ein svært open flyktningpolitikk – trass i nesten null internasjonal assistanse – noko ein knapt har sett døme på før nokon stad. Under store flyktningkatastrofar endar mange av flyktningane som regel opp i leirar – som dei mange millionar afghanarane i Pakistan. Men i Syria overislar flyktningane samfunnet og vert ein del av det vanlege gatebiletet. Difor er det heller ingen hjarteskjerande bilete som fotobyråa kan senda heim.

Så kvifor får ikkje Syria hjelp? UNHCR har ingen «eigne» pengar til å hjelpa flyktningane med, men må samla inn for kvar flyktningkatastrofe. Hovudkontoret i Genève har klaga og trygla, men får lite pengar frå dei store landa i Vesten. Eit stort problem er at flyktningane er eit stort nederlag for amerikanarane og at ei massiv hjelp til flyktningane er ei indirekte erkjenning av dei massive feilgrepa i Irak.

Turistar
Flyktningane må greia seg sjølve. Offisielt er irakarane også turistar, med turistvisum som må fornyast med jamne mellomrom. Dei lever av pengar dei hadde med seg over grensa. Dei har selt hus og eigedomar og reist. Nokre har litt, dei fleste svært lite peng­­ar. Di meir tid som går, di meir prekær vert situasjonen etter som dei oppsparde midlane tek slutt. For irakarane får ikkje arbeida i Syria. Men borna får i prinsippet gå på skule – på ein skule vi vitja, var 500 av 1100 elevar irakarar. Talet hadde auka med 300 det siste året. Og det offentlege helsestellet er ope for alle.

Ute av kontroll
For styresmaktene i Syria er situasjonen i ferd med å koma ut av kontroll og det syriske samfunnet er sterkt råka. Økonomisk kostar det Syria store pengar. Alle dei irakiske flyktningane nyt godt av sterkt subsidiert mat- og bensinprisar. Skulane er stappfulle med altfor mange elevar i klassane og eit dårlegare undervisingstilbod som resultat. Helsestellet er sprengt og irakarar fyller opp køane inn til lækjarane. Prisane har auka dramatisk, særleg husleigene, som har mangedobla seg.

Kriminaliteten aukar òg. I det syriske samfunnet har det fram til flyktningane kom, vore lite kriminalitet. Irakarane derimot, etter fleire år med brutal krig, tek med seg ein langt meir kriminell kultur, med organisert kriminalitet, prostitusjon og menneskehandel. Og Irak har ikkje dei seinaste åra hatt skikkelege vaksinasjonsprogram, så faren for epi­­demiar i Syria aukar.

Irritasjon
Alle syrarane vi tala med på gata i Damaskus, var uroa over situasjonen. Irritasjonen og frustrasjonen mot irakarane er aukande, noko ikkje minst irakarane sjølve kan fortelja om.

Om det kjem fleire flyktningar i månadene framover, samstundes som dei som alt er komne, meir og meir går tom for pengar, vert situasjonen svært uføreseieleg. Vert det mange nok syrarar som ikkje greier å betala husleiga, eller som ikkje slepp til på sjukehuset, så kan flyktningstraumen inn i landet få store politiske konsekvensar for Syria.

Styresmaktene må gjera noko. Å stengja grensene har likevel sete langt inne. Panarabismen har stått sterkt i Syria, så det er eit stor nederlag for syrisk politikk om brørne frå Irak måtte avvisast. Syrias gamle president Assad lét seg nesten alltid fotografera saman med både det syriske og det panarabiske flagget.

Likevel vart grensene stengde dagen etter at vi reiste frå Damaskus; sist det hende, vart dei rett nok opna att etter fem dagar. Syria treng no internasjonal hjelp. Som den norske ambassadøren, Hans Wilhelm Longva, sa til Dag og Tid i Damaskus:

– Situasjonen er prekær. Det internasjonale samfunnet må reagera raskt.

«Etnisk» reinsing i Irak
I Irak reinsar sekteriske bandar bydelar for andre enn dei gruppene sjølve representerer.

«Du må reisa til utlandet, og ikkje til ein annan stad i landet, innan ti dagar, elles vil vi kidnappa dotter di, valdta henne og levera henne tilbake som eit kadaver. Etterpå drep vi deg, din saddamist. Blodets folk.»

Den irakiske flyktningen syner oss brevet han fekk som gjorde at familien til slutt flykta frå Bagdad til Damaskus. I månadsvis hadde sjiamilitsen drive utreinsking av sunniar i bydelen hans. Han gjekk knapt ut og sat med gevær i huset og venta på mobben.

Dagleg vert folk kidnappa og drepne i ei storstilt «etnisk» reinsing i Bagdad. «Blodets folk» er berre ei av mange grupper frå den pro-iranske sjiamilitsen som herjar rundt og drep sunniar. Andre grupper drep sjiamuslimar.

Å gå rundt i dei flyktningdominerte bydelane i Damaskus og tala med flyktningane er ei vandring i lidingshistorier. Ein mann fortel at han kom for to veker sidan og at kona vart drepen i Irak. No bur han hjå nokre slektningar på eit overfylt rom. Han merkar at syrarane er mektig leie av alle flyktningane. «Då dei skulle sjekka handveskene våre ved grensa, skar dei opp med kniv i staden for å opna dei på vanleg måte.» Han synest det er audmykjande å bu i Syria. «Folk i Damaskus elskar pengar. Vi må heile tida betala meir for husværa og for visumet som vi må fornya jamleg.»

Banka opp
Vi vert med to menn til rommet dei bur i. Dei to vart begge kidnappa i Bagdad. Den eine vart banka opp så grundig at han er skadd for livet. Familien selde huset og fekk betalt løysepeng­ane for å få sett han fri. No bur han i lag med to andre på eit lite rom som dei leiger for 700 kroner månaden. Faren reiste tilbake etter nokre månader fordi dei gjekk tom for pengar. Dei to fryktar no at dei ikkje har noko å reisa tilbake til fordi andre har teke huset dei hadde i Bagdad.

Islamistane slegne ut
Syria er eit diktatur, men samstundes eit av dei minst fundamentalistiske landa i Midtausten.

«Statar som dette, og dei allierte terroristane deira, utgjer ein akse av vondskap, rusta opp for å truga freden i verda», sa president George W. Bush i State of the Union-talen til Kongressen i 2002. Landa han tenkte på, var Irak, Iran og Nord-Korea. Seinare på året vart lista utvida av USAs SN-ambassadør John R. Bolton til òg å gjelda Libya, Cuba – og Syria.

Ingen politistat
Ein må ikkje ha illusjonar om eit diktatur som Syria. Det er likevel ikkje fyrst og fremst vondskap som slår ein når ein kjem til landet. Det er ingen tydeleg politistat prega av frykt. Folk talar ope med oss om kva det skulle vera. Truleg er det heller ikkje fleire politiske fang­ar i Syria enn i eit land som Egypt. Menneskerettssituasjonen er dårleg i heile Midtausten, men vel så dårleg i Egypt som i Syria.

Når ein går i rundt i Damaskus, er det vanskeleg å skjøna at Syria er så nær alliert med det fundamentalistiske prestestyret i Iran. I Damaskus er det færre kvinner som er dekte til med store sjal enn i mange andre muslimske land. Mange kvinner er like lettkledde som i Noreg sommarstid.

Det er eit muslimsk land, men politisk islam og den muslimske brorskapen vart grundig og brutalt slegen tilbake av tidlegare president Assad i 1980-åra. Reelt kan det vera annleis, men på overflata ser det i alle fall ut til at islamistiske grupperingar har lite støtte i dag – sjølv om den subtile sympatien for det islamistiske prosjektet, etter det mange seier, likevel har styrkt seg.

Ikkje ideologisk
Alliansen med Iran er strategisk, og ikkje ideologisk, for å verna seg mot Irak – storebror i aust – og for at Saddam Hussein ikkje skulle invadera landet. Syria støtta òg Iran i krigen mot Irak og hadde 20.000 soldatar i Saudi-Arabia under Golf-krigen.

Det er sjølvsagt utanrikspolitikken og konflikten med Israel, og støtta til Hisbollah og Hamas, som gjer Syria til ein hovud­fiende for USA. Den viktigaste politiske leiaren til Hamas sit i Damaskus. På nytt ikkje på grunn av ideologi; regjeringa i Damaskus er sekulær og har ingenting sams med det islamistiske Hamas, men på grunn av Israel-politikken. Og så lenge det ikkje vert fred mellom Israel og Syria, vil konflikten liggja der.

Gryande kontakt?
I dag er det så å seia ingen kontakt mellom Noreg og Syria. Det er politiske og diplomatiske kontaktar, men ingen kulturell- og næringslivskontakt. Det skal visst nok berre vera éi norsk verksemd i Syria – Jotun, som har éin mann som sel måling i landet. Og sjølv om Syria er netto-­oljeeksportør, har korkje Statoil eller Hydro hatt petroleumsaktivitetar i Syria.

Om flyktningsituasjonen held fram, må Syria ha omfattande hjelp for å hindra ein humanitær katastrofe. Kanskje kan det opna for nærare kontakt mellom Vesten og Syria og gje eit lite bidrag til å få til fred mellom Syria og Israel? Og eit bidrag for å hindra at islamismen får større oppslutnad i landet.

Svein Gjerdåker er redaktør i Dag og Tid.