– Om pengar sende heim til foreldre ikkje er utviklingshjelp som kjem alle til gode, ligg det likevel eit utviklingsperspektiv i det, seier Carling.

Forskarane har sett på høva til å sende pengar frå Noreg til dei tolv landa Bosnia og Hercegovina, Chile, Irak, Kenya, Litauen, Marokko, Nigeria, Pakistan, Filippinane, Polen, Somalia og Vietnam. Eit omfattande tabellverk viser situasjonen 26. mars i år, då forskarane gjorde fleire testar til kvart land.

Norsk mistanke
– Kvifor er Noreg mest mistenksame når det gjeld denne verksemda?
– Det har vore kopla til økonomisk kriminalitet og mistanke om finansiering av terrorverksemd, særleg når det gjeld Somalia. Ettersom Somalia ikkje har noko fungerande banksystem, er einaste måte å overføre pengar på utanfor det etablerte banksystemet. Metoden som blir kalla «hawala» i Noreg, er lovleg i Sverige, Danmark og Storbritannia. Om den såkalla «hawala»-verksemda som no er ulovleg i Noreg, vert legalisert, kan styresmaktene også få betre innsyn i over­føringane og hindre lovbrot, og «hawala»-verksemdene er interesserte i å medverke til det, seier Carling. Somaliske firma som driv med pengeoverføringar, har ei eiga foreining i Storbritannia.

I USA vart banksystemet Western Union for 150 år sidan oppretta for å telegrafere pengar til utlandet, og det er no den største operatøren på pengeoverføringsmarknaden til u-land, også i Noreg, der dei har oppretta eigen bank med filialar og samarbeider med andre bankar. Det var vilkåra for å starte verksemd i Noreg. Med dei 280.000 agentkontora sine over heile verda er Western Union ikkje avhengig av at kundane har konto, men i svært mange land er det nettopp dei lokale bankane som er agentar for Western Union.

Straffesaker
Pakistan er det mottakarlandet mest pengar blir sende til gjennom kurér, det vil seie slekt­ningar. Det er også den billegaste måten å sende på. I Noreg har det vore ni straffesaker mot folk som har drive ulovleg bankverksemd i tida frå 1999 til 2007. I to av dei stod somaliarar bak, resten var kurdiske. Sju personar vart dømde til fengselsstraffer, men ingen av sakene kunne knytast til finansiering av terrorverksemd.

– Likevel er det denne faren det ofte blir fokusert på, i staden for å sjå det i eit utviklingsperspektiv. Graden av utvikling heng også saman med sendemåten, då pengar på konto i ein mottakarbank eller ei mikrokreditt-verksemd også gjev større høve til å støtte verksemder i mottakar­landet. At overføringane kostar minst mogeleg pengar, er også viktig. Å sende 1000 kroner er prosentvis dyrare enn å sende 5000 kroner, og kostnadene ved å sende pengar på dei ulike måtane kan variere heilt frå null til femti prosent av pengesummen. Å vite på førehand kva det kjem til å koste, er ofte vanskeleg, seier Carling.

– Det mest negative er at land som treng pengane mest, som Somalia, er det vanskelegaste landet å sende pengar til. Det gjer det også vanskeleg for somaliske flyktningar i nærområde som Kenya. Det spelar dermed ei viktig rolle også frå ein humanitær synsstad.

21 sendemåtar
I undersøkinga er det kartlagt 21 måtar å sende pengar på. «Hawala» er berre ein av måtane å sende pengar kontant på, dvs. at avsendar betalar inn pengar, og mottakar får kontant utbetaling. Å sende frå konto til ein kontantmottakar er ein annan hovudmetode, frå konto til konto er ein tredje, frå konto til betaling av varer til mottakar ein fjerde, mens siste hovudmetode er å frakte pengane fysisk, med kurér, gjennom sjekkar eller kontantar i særskilde postsendingar. Ein god hjelpar i Noreg er heimesida www.sendepenger.no. Internett er ein nøkkel i pengeover­føringssaker, og SMS er på veg. Til ni av dei tolv landa PRIO-forskarane har granska, er det rundt eit dusin måtar å sende pengar på, til Irak ni, Nigeria seks og Somalia éin, den som er ulovleg i Noreg.

Kontrollargumentet
– Dersom du berre ser på høvet til å kontrollere pengestraumen, kan det brukast som argument både for ein restriktiv og liberal politikk når det gjeld bruk av betalingstenester, seier Carling.

– Ein veit at det har vore sendt pengar til å finansiere terror også gjennom vanlege kanalar. Men det er den «ulovlege» måten det blir fokusert på. Firma som er ulovlege i Noreg, er lovlege i andre europeisk land. Det gjer det lettare å innhente informasjon som er nyttig både for Økokrim og andre.

– De er no i starten av eit treårsprosjekt som varer til 2010. Får vi då vite kor mykje pengar immigrantane våre sender heim?
– Det blir eg spurd om kvar gong, men det er ikkje det vi forskar på. Vi vil finne ut meir om kva dette har å seie for integreringa av immigrantane, og kva det gjer med utviklinga i opphavslanda deira. I tilfellet Somalia er det openlyst trong for nokre politiske grep, og vi samarbeider med UD om prosjektet. Å kartleggje alt dette er eit resurskrevjande arbeid, seier Jørgen Carling.