Det amerikanske bruttonasjonalproduktet fall med 30 prosent. Verksemder gjekk konkurs, masse­arbeidsløysa vart eit faktum, husprisane gjekk gjennom golvet.

Men så kom krigen, og han måtte vinnast. USA hadde stor og ledig produksjonskapasitet. Verksemdene som hadde overlevt, var dei mest effektive i Vesten. Resultatet kjenner vi. USA fekk ein kolossal vekst, arbeidarane vart dei rikaste i verda og den amerikanske draumen vart oppfylt for ei rad menneske.

Mest produktiv
Det finst norske analogiar til det som hende i USA i mellomkrigstida. I 1986 kom Gro Harlem Brundtland og strama til. Og i 1987 fekk vi oktoberkrisa på Børsen. På få år vart nær ti prosent av folkesetnaden arbeidslaus, hus­prisane vart halvverte, lånerenta kom over 15 prosent og dei store norske privatbankane måtte i røynda nasjonaliserast.

Vi veit korleis det har gått i åra etterpå. Aksjeprisane er fem­dobla, husprisane tredobla og arbeidsløysa er på veg mot null. Noreg er i dag det rikaste landet i verda etter folkesetnaden, med den kanskje mest produktive arbeidsstokken som nokon gong er sedd i verdshistoria.

Og her støyter vi kan henda på eit paradoks. For i store delar av verda gjer sentralbankane nett det same. Dei gjer sitt beste for å hindra at landa kjem inn i ei økonomisk krise. Både i Noreg og i USA og i Europa og i Japan og i Storbritannia har renta i mange år no knapt vore over fem prosent.

Ein aldri så liten nedgang i husprisane, ein aldri så liten oppgang i arbeidsløysa og billeg kreditt vert pumpa inn i det økonomiske blodomlaupet. Ingen talar i dag om å «reinska ròtenskapen ut av systemet». I alle høve ikkje i Noreg. Og det endå om husprisane på Oslo vest ligg og vakar mellom førti og femti tusen kroner per kvadratmeter, aksje­meklarar badar i champagne og vegane er fylte med meiningslaust store SUV-ar.

Alt skal betalast
Dimed vert spørsmålet: Treng vi ikkje snart ei økonomisk krise for å sleppa unna ei endå større krise i framtida? For det kan vel ikkje halda fram? Ein dag skal alt betalast attende.

Dei siste vekene har noko hendt i den internasjonale finansverda. Stendig fleire tek til ords for at den vesle krisa som har kome i kjølvatnet av det såkalla kollapset i den amerikanske subprime-marknaden, må få gå sin gang utan at sentralbanksjefane kringom i verda kuttar lånerentene. Og for dei som ikkje har fått det med seg: Subprime er lån til menneske med lågt kredittverde, lån som desse menneska no ikkje har råd til å betala attende og som i sin tur har ført til ein liten nedgang i husprisane i USA.

Sist veke stilte The Economist spørsmålet i ein stor artikkel: «Treng USA nedgangstider?» Dei vedgår det sjølve: «Dei fleste vil meina at spørsmålet er reine galenskapen.»

Steinar Holden er professor i samfunnsøkonomi ved Universitetet i Oslo og har vore med i eit utval som har vurdert rentepolitikken til Noregs Bank. Han likar slike spørsmål.

– Eg skjønar at dei stiller eit slikt spørsmål. Men eg er ikkje samd i svaret dei gjev. Alle økonomiar får frå tid til anna attendegang. Men eg trur ikkje vi skal vona på slike attendegangar; nokolunde jamn vekst er nok det beste, seier Holden.

Øydeleggjande nyskaping
Her er det vi støyter på ein av dei store økonomane i verdshistoria, wienerøkonomen og Ivy League-professoren Joseph Schumpeter og hans «creative destruction» eller «nyskapande øydeleggjing». Schumpeter var motstandar av å gjera noko aktivt for å styra økonomien. Han meinte at kvar økonomisk attendegang var eit resultat av at dei svake verksemdene var luka ut av det kapitalistiske systemet, og at denne ugrasfjerninga i sin tur frigjorde nyskaping og kapital som ville føra til ny og forsterka økonomisk vekst.

Eit døme på at Schumpeter hadde mykje rett, meiner fleire økonomar å ha sett i Japan i 1990-åra. Der låg renta på mellom 0 og 1 prosent utan at landet fekk økonomisk vekst. Ei av forklåringane på det, hevdar desse økonomane, var at den låge renta førde til at mange av dei store og tradisjonelle selskapa ikkje trong å seia opp folk, ikkje trong å omstilla seg, men kunne halda prisane kunstig låge, noko som atter skapte problem for dei selskapa som freista å omstilla seg.

– Hadde ikkje Schumpeter rett? Det er når vi møter problem og utbydingar at vi byrjar å tenkja nytt?
– Schumpeter peika på viktige tilhøve. Men her er det mekanismar som går i båe retningar, og eg trur mekanismane i motsett retning er viktigare. I dårlege tider kan det til dømes vera vanskeleg å få fram finansiering til nye og gode idéar. Er tidene derimot gode, ser folk at det nyttar å tenkja nytt av di det er lett å skaffa kapital til gode idéar. Dimed kan det verta meir nyskaping i gode tider. Men jau, gode tider i kombinasjon med låg rente kan få folk og verksemder til å auka konsument og over­investera i staden for å tenkja alternativt.

Vanskeleg å taka att
– Seier du ikkje her at vi frå tid til anna i det minste må ha ein viss attendegang?
– Ein kan få eit feil inntrykk av di ein ofte ser at land med kraftig attendegang etterpå kan få periodar med sterk vekst. Då kan ein lett gløyma at jamvel med høg vekst er det ikkje sikkert at ein tek att det ein tapte frå attendegangen. For å nytta eit bilete frå idrotten: Eit dårleg lag i elite­serien som rykkjer ned til fyrste divisjon, kan få ein god sesong i fyrste divisjon, med mange sigrar og opprykk til eliteserien att. Eg trur likevel få vil seia at det er ein lur strategi å rykkja ned frå eliteserien om målet på lengre sikt er å få medalje i eliteserien.

– Men kva med den moralske dimisjonen? I førre veke sa både den amerikanske sentralbank­sjefen Ben Shalom Bernake og George W. Bush at det ikkje var deira oppgåva å verna folk og finansinstitusjonar mot dei feilslegne avgjerdene deira.
– Eg er samd i det dei sa der. Dersom folk og finansinstitusjonar reknar med at sentralbanken vil setja ned renta kvar gong aksjekursane fell eller mange låntakarar får betalingsproblem, kan det føra til at dei tek for mykje risiko – at dei satsar for mykje pengar på aksjar og låner for mykje. Men dette er ein vanskeleg balansegang. Om sentralbankane ser at økonomien er åt å gå attende, så er det rett av bankane å setja ned rentene for å stimulera økonomien. Og det vil vera ein føremon for dei som har gjort mistak og lånt for mykje, seier Holden.

Og legg til:

– Kor som er: Sentralbankane gjer livet lettare for folk som har lånt for mykje. Dei skal med andre ord til ein viss grad verna oss mot dei tabbane vi gjer.

Kunstig høg avkasting
Men dette tabbevernet har kanskje skapt eit langsiktig problem. Mykje takka vere den billege kreditten har aksjemarknadene over store delar av verda stige enormt mykje dei siste tiåra. Det har fått mange til å hevda at vi står andsynes eit pyramidespelliknande problem.

– The Economist har presentert ei utrekning som syner at om dei amerikanske børsane skal veksa like mykje dei neste tretti åra som dei seinaste tretti åra, må over 90 prosent av dei store amerikanske selskapa verta åtte av utlendingar. Det er vel ein umogeleg tanke?
– Eg trur ikkje ein skal taka slike reknestykke altfor alvorleg. Men dei peikar på eit viktig poeng, nemleg at aksjemarknadene har vakse svært sterkt i mange tiår. Spørsmålet er no om aksjekursane kjem til å veksa like mykje i framtida. Ein del økonomar meiner at den førre amerikanske sentralbanksjefen, Alan Greenspan, førde ein politikk som gjorde at aksjemarknaden steig for mykje. Han var for glad i å setja ned renta berre av di aksjemarknaden gjekk attende. Dimed har vi fått ein vekst i aksjemarknaden som ikkje kan halda fram.

– Men dette er vel eit stort problem for oss nordmenn? Noregs Bank trur ikkje at aksjar vil gje den same avkastinga i framtida, likevel skal 60 prosent av Oljefondet investerast i internasjonale aksjar?
– Eg trur heller ikkje at aksjar vil gje like høg avkasting i framtida som dei har gjort dei siste tiåra, men jamvel med ei mykje lægre avkasting kjem aksjar etter det meste å døma likevel til å gje høgre avkasting enn renter. Men ja, risikoen er høg sidan ingen kan vita noko sikkert om den økonomiske situasjon om til dømes ti år. Men det er òg denne risikoen som gjer at aksjar gjev høgre avkasting enn andre verdipapir.

Holden fekk rett
– Er det eigenleg så lett å styra makroøkonomien som økonomar likar å tru?
– Eg trur dei aller fleste makroøkonomar vil hevda at ein kan påverka økonomien gjennom rentepolitikk. Problemet er ikkje å gje gass eller å bremsa, problemet er å vita kva som er den rette politikken av di det tek tid før ein får full effekt av tiltaka. Ein kan risikera at ein set ned renta for å stimulera økonomien, men at verknaden varer så lenge at han stimu­lerer økonomien også når det ikkje er trong for slik stimulans. Eg vil hevda at vi no veit at renta var for låg for lenge, men det er det ettertida som har synt.

– Du har lenge argumentert for høgre rente?
– Ja, det har eg. Men vi skal òg hugsa dette: Hovudbiletet er at det er gode tider. Det er ei bra tid å vera sentralbanksjef i.