Dag og Tid

Dag og Tid nr. 40, laurdag 2. oktober 2004:

Bøker:
Om den heroiske patosen i utviklingshjelpa
Stor historieskriving om spenninga mellom elva Nilen og vassdraget Nilen.

SAKPROSA
Terje Tvedt:
The River Nile in the age of the British: political ecology and the quest for economic power
London: I.B. Tauris, 2004

For denne meldaren er den mest talande skildringa i Terje Tvedt si nyaste bok, The River Nile in the Age of the British (heretter «Nilen i den britiske tida») den av britiske distriktsoffiserar i Sør-Sudan som vassar i myrane i Sudd for å ta vassmælingar til bruk i planlegginga av den aldri bygde Jongleikanalen. Den moderne Promethevs. I hengemyra.

Boka «Nilen i den britiske tida» er stor historieskriving. Terje Tvedt (professor, Senter for utviklingsstudium, Universitetet i Bergen) meistrar forteljarkunsten. For god historie i akademisk tyding er faktisk god historie i folkeleg tyding. Ei god soge, godt fortald. Den gode soga handlar alltid om hybris og nemesis, om stordom og fall, om korleis små tuver veltar store lass. Og kor lite truverdige hendingane enn måtte vera, må handlingane alltid vera i pakt med karakteren til personane i soga. God historie skal i tillegg vera godt akademisk handverk: Tjukk, lærd, med kjeldefesta hendingar og handlingar. God historie vert stor når forteljinga er ny, når gamle tema vert sedde frå nye vinklar som både gjer før ukjende kjensgjerningar og samanhangar synlege og set gamle kjensgjerningar inn i nye samanhangar.

Elva og vassdraget

«Nilen i den britiske tida» er soga om spenninga mellom elva Nilen og vassdraget Nilen. Om vatnet som finn vegen frå fjell til hav i Nordaust-Afrika og mennesket sitt forsøk på å temja dette vatnet til eit vassdrag, eit objekt for menneskeleg utnytting, utbyting og utvikling. La det med ein gong vera sagt at boka ikkje er føresetnadslaus lesnad. Den som gjev seg i kast med boka, bør ha meir enn allmennkunnskapen inne om Midtausten og Det britiske imperiet i perioden 1882 til 1956.

Det som skil Tvedt sin analyse av britisk imperialisme i Egypt, Sudan og Sentral-Afrika i første halvpart av det 20. hundreåret frå andre skildringar, er nettopp at Nilen er «hovudpersonen» i forteljinga. Når britane først sat på Suezkanalen for å verna snarvegen til India mot andre stormakter, måtte dei også legitimera nærværet sitt for dei innfødde. For å prova for egyptarane at dei ikkje var verre herrar enn ottomanane, måtte dei, i ein språkbruk som var like vanleg på 1880-talet som i dag, «utvikla» Egypt. Men der Farao før dei hadde nok med å sikra at flaumen kom, måtte britane skaffa meir vatn til eit intensivt jordbruk som kunne produsera bomull til vevstolane i Lancashire og dermed gje arbeid og inntekt til egyptarane.

Samla plan

Egypt er, i Herodotos’ formulering, «ei gåve frå Nilen». Men den egyptiske Nilen – Bahr al Misr – får sitt vatn frå to elvar. Flaumen kjem frå det etiopiske høglandet, i Den blå nilen, medan heilårsvassføringa kjem i Den kvite nilen som har sine kjelder i dei store sjøane i Sentral-Afrika. Utvikling av Egypt kravde større heilårsvassføring. Den enklaste løysinga på problemet var å byggja ein stor dam som kunne magasinera flaumvatnet. Det var føreslege alt på 1880-talet, men avvist av teknologiske og økonomiske grunnar – og av omsyn til dei faste kulturminna ved Assuan. Men det var ein slik egyptarane bygde då dei vart herrar i eige hus.

No er ikkje den som bur nedstraums herre over vatnet i elva si. For sikra seg mot at fiendslege stormakter kunne koma til og demma opp elva, valde britane å leggja under seg heile nedslagsfeltet til Den kvite Nilen. Men i botnen av dette imperialistiske prosjektet låg eit vitskapleg definert utviklingsprosjekt. Vatnet som gav liv til Egypt, vart best tryggja ved at Nilen vart definert som eit «vassdrag» og lagt under heilskapleg forvalting. Ein «Samla plan for Nilvassdraget» vart formulert av undersekretæren i det egyptiske arbeidsdepartementet, den skotske vassbyggsingeniøren sir William Garstin, i 1904. Storstilt dambygging og kanalisering i Sudan og Uganda skulle sikra ei berekraftig utnytting av vatnet og dermed leggja grunnen for vekst, velstand, fred og framgang i Nil-landa – til det beste både for dei innfødde og for dei britiske herrane deira. Garstin sin visjon vart grunnlaget for britisk politikk i Nilvassdraget så lenge britane var herrar der.

Korleis det gjekk, fortel Tvedt best sjølv.

Men det er vel ikkje å seia for mykje at den, i mangel av betre ord, kraftsosialistiske visjonen britiske stats- og koloniembetsmenn hadde for Nilvassdraget, var ein hallusinasjon.

Om utviklingshjelp

«Nilen i den britiske tida» handlar djupast sett om utviklingshjelp. Om «utvikling» som ein dialektisk prosess som opphevar sine eigne føresetnader. «Utviklaren» sin visjon er ikkje naudsynlegvis den «utvikla» sin visjon. Den britiske visjonen om heilskapleg og berekraftig utvikling av Nilvassdraget grunnstøytte på motstand frå innfødde politiske krefter som hadde vakse seg sterke og sjølvmedvitne fordi dei tekniske utviklingstiltaka hadde lukkast. Då den politiske kontrollen rakna, rakna også føresetnadene for den heilskaplege visjonen. Dei lokale løysingane som då vart valde, det som hende i dei ulike landa, speglar dei kulturelle føresetnadene til landa før dei vart koloniserte. Egyptarane bygde den dammen dei trong ved Aswan. Sudan og Uganda vart kasta ut i postimperielt kaos – kan henda fordi dei britiske visjonane hadde ført til ulik utvikling i landa. Men kan henda ikkje – gjeve dei lokale historiske, kulturelle og naturlege føresetnadene.

Politiske føresetnader

«Utvikling» krev at ymse politiske føresetnader må vera til stades. I vår tid er krava til desse føresetnadene umoglege å innfri. Godt styresett og respekt for menneskerettane slik dei er universelt definerte kan ikkje sameinast med nasjonal sjølvråderett og folkesuverenitet i dei delane av verda det er aktuelt å «utvikla» med hjelp utanfrå. Kiplings hundre år gamle formaning til amerikanarane står fast: «The blame of those ye better and the hate of those ye guard»

Det er heller ikkje mogleg å etablere dei politiske føresetnadene for utvikling utan å handla i strid med dei prinsippa «utvikling» skal fremja. Slik sett vert utviklingshjelp ein aktivitet styrd av den humanitære impulsen vår, fylt av den moderne heroiske patosen som ligg i å gjera godt mot andre. Som å verna dei veike mot dei sterke i Darfur.

Men kor lenge skal Telemark bataljon vera der? Og kven skal verna dei veike der når han er reist heim?

Pål Bakka