Dag og Tid nr. 27, laurdag 3. juli 2004
Kommentar:
Botnen i ei grunnlov
"Den Grunnlov som ble undertegnet 17. mai, med visse endringer som ble vedtatt 4. november, kom til å gjelde omtrent uforandret like til 1905 og gjelder i sine hovedtrekk også i dag. Skyldes det dens fullkommenhet? Skyldes det at den var et resultat av store statsmenns modne overveielser? – at den var avfattet etter det norske folks ønsker og behov? Snarere tvertimot. Det skyldtes dens uklarhet. Hadde hver bestemmelse i loven vært utførlig, presist utformet og ikke til å misforstå, ville den vært for stiv og kunne lett ha brutt ned i det stormfulle politiske vær i årene nærmest etter 1814. Nå var den som en primitiv sammenbundet flåte, der de enkelte stokkene nok kunne gnisse mot hverandre i stormen, men likevel hang sammen og smidig fulgte bølgenes gang".
Så skreiv Sverre Steen, i innleiinga til firebandsverket Det Norske Storting gjennom 150 år (1964). Ein annan heidersmann, Johs. Aanderaa, sa noko liknande då eg spurde honom (i 1989, trur eg) om kvifor ingen av kulturmeldingane han fekk å styre med i si tid i Kulturdepartementet, definerte kulturomgrepet, men gjorde det utflytande. «Det er då særs greitt å svara på», sa han, med sin lune smil: «Di mindre klårt og eintydig eit politisk omgrep er, di mindre uvilje og diskusjon vekkjer det!» Eg innsåg at det var klokt å late alle som ville, kjenne seg att i kulturomgrepet, så dei i den nasjonale kulturpolitikken kunne glede seg over å få stadfest kva dei opplevde som viktig i livet. Om det i syttiåra fanst nokre som peip stygt av di Kulturen ikkje lenger var bufast hjå dei kondisjonerte, vart det raskt allmenn aksept for tanken om at vi alle har del i kulturen. Slik
fleksibilitet har sine sider; det krev tid og krefter å finne ut av kva det er vi talar om, kva vi er samde og usamde om, og kva vi vil. Som Storm P. sa, «der skal karakterstyrke til, for at sælge elastik i metervis». Dei pla kalle slikt for demokrati, før.
Grunnlovsmakarane i EU kjende aldri Sverre Steen eller Johs. Aanderaa, eller nokon som liknar. Omgangskrinsen til opphavsmannen for grunnlovsverket, Valery Giscard d’Estaing, er ein heilt annan. Med rett burde denne falske aristokraten med sin påtekne apostrof i namnet for lengst vore ute or soga, heilt frå den tida han som fransk president let dei politiske meiningane sine bli betalte i diamantar frå Elfenbeinskysten. No har han fått all politikk i EU til å bli eit spørsmål om pengar: Fri flyt av varer og tenester i den indre marknaden. Eit meisterstykke, i grunnen, å late den kluntete, støvete, illeluktande gamle kol- og stålunionen gjenoppstå som postmoderne, postindustriell og blankskurd nyliberalisme for spreke, sporty spekulantar i Armanidress.
I Brüssel har elegante funksjonærar galant hoppa bukk over alle spenstige diskusjonar, det levande engasjementet om utfordringar kringom i gamle og nye medlemsland. Eg er ingen tilhengjar av argument ut frå kjensler, men likevel: Det er vanskeleg å utseie kor stussleg vedtaket om denne grunnlova kjennest, når ein gjennom mange, mange år jamleg har hatt høve til å ta del i ulike miljø i hjarta av EU. Der folk med liv og lyst dyrkar slike diskusjonar som flest ingen lenger gidd å bry seg med her heime, her vi sit og varmar enden med oljefyring og gaflar i oss sekunda oppdrettslaks, veit mindre og mindre om Europa og meir og meir om alt som ikkje betyr noko for oss.
Ikkje så få europearar trur framleis det er livsviktig å tale saman – om regionalisering, om utanrikspolitikk, om krig og fred, om prinsippa for velferdsstaten, om felles ungdoms- og opplæringspolitikk, om den rolla friviljuge organisasjonar har i demokratiet, om miljø- og klimapolitikk, om vilkåra for kunsten, osb. Sjølv om deltakinga i EU-parlamentsvalet var låg – få har noko som helst oversyn over kva desse EU-parlamentarikarane eigentleg steller med, for dei viser merkverdig motvilje mot å drøfte politikken sin offentleg – så vil det slett ikkje seie at europearane er apolitiske. Snarare tvert om, mange tek politikk svært personleg – noko ein kvar kan forsikre seg om ved å kaste seg ut i diskusjonar i tyske kneiper, franske bistroar eller engelske pubar.
No skal slikt sosialt engasjement, framprovosert av overnasjonale politiske skisma skapt av utviklinga i EU, ikkje berre bli suspekt, men grunnlovsstridig. Det vil seie, i streng forstand vil det vere mot grunnlova å lage organisasjonar (av typen Attac, t.d.) som er mot rein marknadslogikk og for reguleringar. Bodskapen til alle i Sentral-Europa som fryktar klimaendringar, er såleis: Lat flaumane flaume verre og stormane storme meir, lat fare alle omsyn til internasjonale og statlege reguleringar for klimagassar, så lenge nokon tener pengar.
EU-grunnlova er ikkje noko romsleg, diskuterbart rammeverk med rom for gnissingar. Nei, den grunnlova vil gjere berre ein type politikk lovleg: ein beinhard, brutal versjon av nyliberalismen. Svarande pålag til Solberg-versjonen. Vel, vi kjenner vår eiga oppgåve, no: Vi lyt spare Europa for å få Erna Solberg til EU-president, ved å halde oss utanfor EU så ho får herje berre med oss. Dette offeret, vår kollektive passio, blir heretter det viktigaste tilskotet vi kan gje til fred i Europa. Det er altså ei meining med alt.
Vårt offer er kan hende likevel fåfengd. Giscard har gjort rekning utan vert, utan folk, når han vil gjere alle menneske til tannhjul i eit pengemakarmaskineri der individ og kultur ikkje har noko å seie. (Hitler tapte krigen, men det er visst ikkje klart enno, etter alle desse år, kven som ligg an til å vinne freden?) Storbritannia står som vanleg mot åtaka: Dei stirrige, pragmatiske og lure britane klarde i siste liten, nærast ved ein inkurie, å skaffe seg (enno ein) unnataksparagraf: Dei skal ikkje vere med i overnasjonale kontrollordningar overfor økonomisk kriminalitet. Grunnen har sjølvsagt franske finansjuristar, med sin innøvde sans for å utnytte smutthol i lover, alt slått ned på: Slik kan britane avvise ei kvar innblanding i skatte- og finanspolitikken sin!
Og så skal jo britane røyste over lovframlegget, og sidan dei aldri før har hatt noka grunnlov (anna enn Magna Carta), så er det lite ventande at dei helsar eit så «foreign» og jamvel kontinentalt påfynster velkome, særleg sidan dei då lyt leggje om heile rettssystemet sitt. Sidan stikk nok irane og danskane som vanleg kjeppar i hjula på traktatvogna med folkerøystingane sine, og jamvel Italia vil røyste denne gongen. Polen og Tsjekkia like eins, ser det ut til. Men den svenske regjeringa tør ikkje sleppe folket sitt til. Ein del sosialdemokratar i Tyskland kjenner seg elles ein tanke uvel over å finne seg samde både med Paven og kristeleg-demokratane for ein gongs skuld; i Godesberger-programmet frå 1948 – framleis som ei eiga lita grunnlov for SPD – heiter det då at partiet byggjer på dei humanistiske, kristne og marxistiske tradisjonane. Mange nok tyskarar i ulike leirar
styggjest ved at berre økonomi skal lovfestast, ikkje kultur. Franske sosialistar strir – atter – vilt innbyrdes, sterke krefter ynskjer å syne at dei ikkje er under tommelen på Chirac, no får det vere nok. Presidenten for den franske nasjonalforsamlinga, Jean-Luis Debré, har elles alt kravd fransk folkerøysting.
Å nei, d’er ‘kje enno blitt så beinkløyvd å leggje ned demokratiet at ein kan forby det ved lov. Fylg med, vak og bed eller mediter, gjer om naudsynt bot ved å lese europeiske aviser; kanskje vi før eller sidan snappar opp nokre tips om koss vi kan finte ut Erna Solberg og kjenne sann glede igjen. Lat henne i alle høve ikkje tukle med vår eiga Grunnlov – den gnissande, laust bundne flåten som til no har flote smidig i all slags vêr.
Bjørn Kvalsvik Nicolaysen |
