Dag og Tid

Dag og Tid nr. 17, laurdag 24. april 2004

Sudan:
– Den verste krisa i verda i dag
Ein enorm tragedie utspelar seg for tida i Darfur-provinsen i Sudan. Ein million menneske er på flukt. Somme kommentatorar trekkjer parallellar til Rwanda-katastrofen i 1994.

Per Anders Todal

peranders@dagogtid.no

Konflikten i Darfur får knapt ein promille av den mediedekninga som Irak-krisa får. Men situasjonen i denne provinsen i Sudan får Irak til å verke fredeleg: Etnisk utreinsking, massakrar, valdtekter, tortur, nedbrende landsbyar. Og kring ein million menneske på flukt.

– Dette er den verste humanitære krisa i verda i dag, sa nyleg Mukesh Kapila, FN-koordinator for Sudan, om konflikten i Darfur. Denne perifere provinsen vest i Sudan var lenge relativt lite påverka av den grufulle borgarkrigen i landet. Men medan det har vore framgang i fredsprosessen elles i Sudan, har situasjonen i Darfur-provinsen blitt stadig verre det siste året. Arabiske militsgrupper – med støtte frå regjeringa i Khartoum – har stått for fryktelege overgrep mot den svarte befolkninga i provinsen. Kring 100.000 flyktningar skal ha kome seg over til nabolandet Tsjad, medan mange hundre tusen er på flukt innanfor grensene til Sudan. BBC melder at det i alt kan vere så mange som ein million menneske på flukt frå heimane sine i Darfur.

Neglisjert

Konflikten i det fattige Darfur blussa opp i fjor. To opprørsgrupper frå den svarte befolkninga tok til å angripe regjeringsmål i provinsen. Dei to gruppene kallar seg høvesvis Sudans Frigjeringshær (SLA) og Rettferds- og Likskapsrørsla (JEM), som er islamistisk orienterte. Opprørarane meiner at den arabiskdominerte regjeringa i Khartoum undertrykkjer den svarte befolkninga, og at Darfur-provinsen har vore neglisjert av regjeringa. Situasjonen i Darfur har ikkje vore ein del av dei langvarige fredsforhandlingane mellom Khartoum-regjeringa og den kristne befolkninga i sør, og dette skal ha provosert folk i provinsen.

Darfur-opprøret har blitt slått hardt ned på av regjeringa, som skal ha mobilisert og utrusta ein lokal milits kalla Janjaweed frå den arabiske nomadebefolkninga. Medan regjeringsstyrkane ofte har bomba landsbyane i Darfur frå lufta, har militsen gått til åtak på bakken. Dei ridande Janjaweed-styrkane skal ikkje telje så mange tusen mann, men dei er væpna med automatvåpen, og metodane deira skal vere svært brutale: Det finst allereie mange rapportar som dokumenterer groteske overgrep mot den svarte befolkninga i Darfur.

Regjeringa i Khartoum har offisielt teke avstand frå militsen, og har kalla Janjaweed for bandittar. Men denne avstandtakinga er det få som trur på. Human Rights Watch meiner at regjeringa i Khartoum gjer seg medskuldig i brotsverk mot menneskeætta i Darfur. Og Jan Egeland, visege neralsekretær i FN, har skulda regjeringa for å tolerere dei groteske overgrepa militsen står bak. Kanskje er så mange som ti tusen drepne i konflikten til no.

Tidlegare denne månaden vart det inngått ei våpenkvile i provinsen, men denne skal ikkje ha blitt overhalden av Janjaweed-militsen. Fleire landsbyar skal ha blitt angripne og brende, og fleire tital svarte drepne, etter at våpenkvila vart inngått.

Lite hjelpsam

Det har synt seg vanskeleg å nå fram med hjelp til flyktningane frå Darfur-provinsen. Den sudanske regjeringa har ikkje vore utprega hjelpsam overfor FN eller bistandsorganisasjonane, fortel Kari Øyen. Ho er programkoordinator for Aust-Afrika i Kirkens Nødhjelp.

– Det er frykteleg vanskeleg å få tilgang til dei områda der nauda er størst. Organisasjonane får løyve til å reise til dei større sentra i Darfur, men det er vanskeleg å kome seg ut i felta på landsbygda. Regjeringa seier at ho ikkje kan garantere for tryggleiken, og vil ikkje gje reiseløyve. Det kan vere noko i dette med tryggleiken, men det kan like gjerne vere slik at regjeringa ikkje vil ha folk ut til desse områda. Eg er ikkje i tvil om at regjeringa kunne ha gjort meir, seier Øyen.

Både FN og USA har prøvd presse regjeringa i Khartoum til å betre tilgangen for hjelpeorganisasjonane og prøve å kontrollere militsen, men så langt utan særleg resultat. Det meste av hjelpearbeidet rettar seg difor førebels mot dei flyktningane som har kome over grensa til Tsjad. Her arbeider Kirkens Nødhjelp med å skaffe vatn og sanitæranlegg i tre ulike leirar.

– Det er ekstremt vanskelege tilhøve i dette området, berre stein og sand. Sjølv med boreriggar er det knapt mogleg å finne drikkevatn nok til at folk kan overleve. Og dette er folk som har mista alt: Heimane sine, dyra sine. Mange av dei er ved dårleg helse, og dei er til dels sterkt traumatiserte. Dei overlevande som har kome til Tsjad fortel om reine terroråtak mot sivilbefolkninga. Det er snakk om dei mest brutale overgrep ein kan tenkje seg, seier Kari Øyen.

– Det er ikkje utan grunn at FN-leiarar kallar dette den verste humanitære krisa i verda i dag.

EU-styrke?

FN har tidlegare gått ut og bede verdssamfunnet om ein milliard kroner i naudhjelp til Darfur-flyktningane. Men dersom tryggleiken i området ikkje blir betre, kjem pengane til å ha avgrensa nytteverdi. På tiårsdagen for folkemordet i Rwanda 7. april sa Kofi Annan at det kan vere naudsynt å gripe inn militært for å stogge den etniske utreinskinga i Darfur.

Allereie har EU meldt seg interessert i å stille opp med ein slik styrke. Leiaren for militærkomiteen til EU, finske Gustav Hägglund, sa nyleg til Financial Times at ein EU-fredsstyrke i Sudan absolutt var tenkjeleg, dersom FN gav eit mandat til det. Det ville i så fall bli den andre militære operasjonen til EU i Afrika: I fjor var ein franskleia EU-styrke engasjert i Kongo.