Dag og Tid

Dag og Tid nr. 11, laurdag 13. mars 2004

Albert Speer:
Albert Speers norske fjelltur
Albert Speer var Hitlers arkitekt og rustningsminister.
– Kjem Speer til Noreg, vert han utvist med det same, uttalte sjefen for Statens utlendings-kontor i 1971.
Karl-Anders Hovden fekk denne kontante meldinga oppe i Jotunheimen. Der var han på fjelltur med Albert Speer.

Ottar Fyllingsnes

ottar@dagogtid.no

Karl-Anders Hovden er barnebarnet til diktarpresten Anders Hovden. I mange år har han vore busett i Asker, like ovanfor IKEA. Den første dagen i mars fortel han den merkelege historia om den gongen Hitlers rustningsminister og kona hans kom på vitjing til Noreg.

Utan skruplar

Då Den andre verdskrigen braut ut, var Karl-Anders Hovden 13 år. Familien budde i Verdal, og faren var prest på Stiklestad og sterk motstandar av okkupasjonsmakta og nazistane. Under krigen gjekk Karl-Anders på gymnaset i Steinkjer. Då dei allierte kom på offensiven, abonnerte faren på Adresseavisen. Den unge gymnasiasten følgde nøye med i det som skjedde, og han las om Albert Speer. Sidan har han interessert seg for historie. Blant anna lærde han seg tysk og las tyske bøker. I 1952 og 1953 var han tannlækjar i Tysklands-brigaden og vart godt kjend i landet.

På den tida sat Albert Speer (1905-1981) i Spandau-fengslet i Berlin. Han vart fengsla like etter krigen, og vart sitjande inne til 1966. I 1969 gav han ut Erinnerungen, og Karl-Anders Hovden tinga boka frå bokhandel i Tyskland. Han las henne med stor interesse og fann ut at han ville skriva til Speer, og det gjorde han i 1970. I brevet la han vekt på kor viktig det var for ein frå Hitlers innarste krins å skriva detaljert om alt som hadde skjedd.

– Eg oppmoda Speer til å utlevera seg utan skruplar. Eg gjorde det klart at det var vanskeleg for det norske folket å tru at han ikkje kjende til det forferdelege som skjedde under krigen, og at han difor måtte fortelja alt. Under krigsforbrytarprosessen i Nürnberg var Speer rett nok den einaste som tok på seg noko skuld i galskapen. Eg gjorde det også klart at eg, nett som storparten av det norske folket, var mot nazismen. Kort tid etter fekk eg svar frå Speer der han takka for reaksjonen. Det var den første frå Noreg. I svaret slo Speer fast at nordmennene hadde all mogleg grunn til å ha sterke negative kjensle vis à vis tyskarane. Han vona at såra kunne gro litt etter kvart, fortel Karl-Anders Hovden.

Men så skjedde det ikkje noko meir, før Hovden hausten 1970 var på vitjing hjå Birgit Gjernes. Ho fortalde at kringkastingssjef Torolf Elster hadde bede henne reisa til Tyskland for å intervjua Speer, og at pater Hallvard Rieber-Mohn skulle vera med. Intervjuet med Speer vart sendt i radio same hausten, og på slutten ville Speer – om det var mogleg – be om tilgjeving for alt det galne tyskarane hadde gjort mot Noreg.

– Han viste til brevet mitt og siterte frå det. Eg skreiv til Speer og takka for det, og rekna min kontakt med Speer for avslutta, men fekk raskt svar tilbake. Der gjekk det fram at han kunne tenkja seg ein tur til Noreg. Rieber-Mohn hadde oppmuntra han til det for å vitja pateren i klosteret, men også for å gå i fjellet, viss ikkje styresmaktene hadde noko mot det. Nett idet eg hadde fått brevet, kom venen min, Andreas Hauge inn på kontoret mitt, og eg synte han brevet. Hauge tilbaud då å låna hytta si i Jotunheimen til Speer, viss Speer kom til Noreg. Me gjekk ut frå som sjølvsagt at Rieber-Mohn tok kontakt med Justisdepartementet, og ordna dei formelle sidene ved eit eventuelt besøk.

Speer til Noreg

Den 25. juni kom Albert Speer og kona kom til Noreg med MS «Prinsesse Ragnhild».

– Hadde de klarert innreisa med styresmaktene?

– Det er det springande punktet. Albert Speer hadde sona straffa si og hadde gyldig pass. Og då meinte Rieber-Mohn at det var i orden. Det var ikkje i orden slik Rieber-Mohn trudde, og diskusjonen etterpå skulle handla om det. Me ante ingenting om at klareringa mangla. Men Eldfrid, kona mi, var redd for å ha kontakt med ein krigsforbrytar på dette viset. Om vinteren føreåt fekk ho forferdeleg vondt i ryggen. Ho kjende det nesten som om me var medskuldige i krigsbrotsverk. Dette var truleg ein angstreaksjon av di me kunne finna på å hjelpa ein slik kar som Speer. Men den tidlegare rustningsministeren forsvarte ikkje det han hadde gjort. Han prøvde så godt han kunne å framheva seg som eit skrekkens døme på korleis det kan gå når ein let seg fanga inn av ein person som Hitler.

Fjellturar og havregraut

Albert Speer hadde med seg eigen bil, og same morgonen som han kom til Noreg, svinga han opp utanfor huset til Karl-Anders Hovden på Grønsundåsen i Asker.

– Der sat han, seier Hovden – og peikar på stolen på andre sida av stovebordet.

– Og Eldfrid kom inn med kaffikanne til frukosten.

– Möchten Sie Kaffée Herr Hess, spurde ho – forfjamsa og nervøs.

– Albert Speer gav eit sympatisk inntrykk. Hadde me ikkje likt han, hadde det nok vorte verre å ha han på besøk, seier Karl-Anders Hovden.

Albert Speer og kona vart buande hjå Hovden nokre dagar, og dei reiste inn til Oslo for å vitja Rieber-Mohn i klosteret i Neuberggata. Sidan reiste Karl-Anders Hovden og ekteparet Speer oppover i Jotunheimen der dei hadde lånt hytta til Andreas Hauge.

På vegen oppover var dei innom foreldra til Karl-Anders i Vang, så på Maihaugen og Pellestova, der det norske skilandslaget var på samling. Dei drog vidare inn til Gjendesheim og Gjendebu, og der var det fullt av folk. Albert Speer skreiv seg inn i gjesteboka på vanleg måte, og fleire av gjestene kjende han att, men ingen let seg merke med det. Etter ei stund drog dei vidare til hytta oppe på Bøverkinnhalsen. Der levde dei svært enkelt – stort sett på havregraut, medan dei gjekk turar i fjellet.

Vart rasande

Men ein dag ringde Karl-Anders Hovden ned til kona, og då fortalde ho at det hadde stått i Aftenposten same dagen at dersom Albert Speer kom til Noreg, ville han verta utvist straks. Det var sjefen for Statens utlendingskontor som uttalte dette. På førehand hadde det vore ein del skriving om at Speer ville koma til landet.

– Eg fortalde Speer om utvisingstrugsmålet. Det førte til at han ville reisa, men eg roa han ned. Men det var mange som visste at han var i Noreg, og Eldfrid rekna med at det kom til å verta offentleg kjent. Naboar i Grønsundåsen hadde vore innom for å få han til å signera Speer-boka, men pressa hadde ikkje fått vita noko. Eldfrid fann det best å reisa innover til Oslo for å snakka med justisministeren, men ho fekk råd om heller å snakka med A. E. Jøraandstad, sjefen for Statens utlendingskontor. Då han fekk høyra at Speer var i Noreg, vart han rasande og ville straks vita kvar han var. Men Eldfrid ville først vita kva som kom til å skje med Speer, om politiet fekk vita kvar Speer var.

– Han vil verta utvist straks, sa Jøraandstad.

– Då fortel eg ingenting. Speer har kome hit på lovleg vis på eige pass, og han og kona har billettar tilbake til Tyskland 9. juli med «Prinsesse Ragnhild», svara Eldfrid.

Ho gjekk vidare til Justisdepartementet, men justisminister Oddvar Berrefjord var ikkje inne nett då. Ho fekk snakka med ekspedisjonssjefen. Han slo fast at Speer kom til å verta utvist med det same dei fann han, og på nytt nekta ho å fortelja kvar Speer var.

Hovden reiste heim frå fjellet for å arbeida i nokre dagar. Då kom Andreas Hauge opp på hytta for å vera saman med Albert Speer. Dei drog blant anna til Sogn og vitja Urnes stavkyrkje. Som arkitekt var Speer interessert i dei norske stavkyrkjene. Han opplevde ikkje noko ubehageleg her i landet. Frå Jotunheimen reiste han tilbake til familien Hovden i Asker.

Så vart det bråk

Albert Speer var i Noreg i 14 dagar, og under opphaldet oppdaga media ingenting.

– Ikkje før same kvelden som han hadde reist. Då fekk far min, Øystein Hovden, som nett hadde slutta som prest i Vang i Hedmark og nyleg vorte pensjonist, vitjing av etterfølgjaren sin.

– Veit du kven som sat i den stolen sist søndag, spurde far.

– Det var Hitlers rustningsminister, slo han fast.

Det førte til at ny-presten straks ringde til redaktøren i Hamar Stiftstidende, og avisa slo det opp over heile framsida.

«Albert Speer var i Norge likevel. Drakk kaffe hos sogneprest Hovden i Vang 27. juni – tilbake til Tyskland i går.»

Dermed vart det bråk i heile landet og deler av utlandet. Svenske aviser slo besøket stort opp. «Hitlers minister på förbjuden resa i Norge» heitte det på plakaten til Aftonbladet. «Nyheten slog ner som en bomb i Oslo i går», heitte det inne i avisa.

Media la turen til Karl-Anders Hovden i Asker, og både han og kona hamna på Dagsrevyen.

«Atskillig bestyrtelse vakte det i unektelig i går kveld i en hel del hjem der man på fjernsynsskjermen under dagsnyttsendingen så Asker-ekteparet Karl-Anders og Eldfrid Hovden. Som den naturligste ting av verden fortalte de om kontakten med Hitlers tidligere rustningsminister Albert Speer», skreiv Asker og Bærums Budstikke den 12. juli 1971.

Avisa fekk ikkje tak i ekteparet Hovden, men dei spurde i staden Birgit Gjernes i NRK, og ho svarte:

Jeg tror ikke det er noen som taper på å oppføre seg skikkeleg mot Albert Speer. Han har innrømmet sin synd og sonet sin dom.

Dei neste dagane skreiv avisene kringom i landet side opp og side ned om Albert Speers besøk her i landet.

– Det vart ei «huskestue», og me vart uthengde. Det vart skrive om den merkelege tannlækjaren som hadde hjelpt Speer. Etter at Eldfrid hadde vore i Justisdepartementet, snakka ho med Rieber-Mohn, og han var samd i det ho hadde gjort. Det var me som fekk skyllebøttene over oss, og det vart ein heit debatt i pressa utover sommaren.

Trugsmål

Familien Hovden fekk mange brev og telefonar frå folk som var både for og mot å ta mot Speer.

– «Nå smeller det», lydde ei åtvaring i telefonen, og dei første dagane tok politiet turen oppom Grønsundåsen. Men fleire av dei som hadde vore hardast ute under krigen, meinte det var greitt at Speer fekk koma til Noreg. Dei meinte at me måtte prøva å koma vidare. Både Inge Lønning og Per-Kristian Foss meinte at det var greitt at Speer kom til Noreg. Aftenposten og VG konkluderte til slutt med at det var klokt at styresmaktene hadde forstått at det ville ha vore uklokt å utvisa Speer.

Karl-Anders Hovden meinte at det burde vera mogleg å snakka med ein mann som Speer.

– Det kunne ikkje vera noko brotsverk å ha kontakt med han. For meg var det viktig å få vita mest mogleg om Hitler og den tankeverda han levde i. Speer var trass i alt viljug til å snakka om korleis eit velutdanna menneske kan la seg forblinda av ein mann som Hitler, seier Hovden.

– Det var interessant å snakka med ein som hadde vore Hitlers næraste medarbeidar. Speer har sjølv sagt at viss Hitler hadde ein ven, måtte det ha vore han. Dei hadde felles interesse i arkitekturen og var opptekne av å byggja store bygningar. Opphavleg ønskte Hitler å verta arkitekt, men i ungdommen vart han vraka ved arkitektskulen i Wien, og det var mykje av hemnlyst at han vart politikar. Som arkitekt kunne Speer nærma seg ei side ved Hitler som ingen annan hadde nådd fram til tidlegare, seier Hovden.

– Hitler og Speer var kunstnarar saman, og Speer stod utanfor politikken, har historieprofessor Magne Skodvin skrive.

– Mange av dei andre nazitoppane var temmeleg grove folk. Ved sida av Goebbels var Speer truleg den einaste med gammal tysk kulturell bakgrunn. Hitler hadde klisterhjerne. Han gjekk i samtalar så detaljert til verks at då Speer vart utnemnd til rustningsminister, torde han ikkje å møta opp hjå Hitler utan å ha med seg ein stab med folk som kunne svara på alle spørsmål. Hitler var ein problematisk mann å ha å gjera med.

– Likte Speer Hitler?

– Han likte han – lenge. Albert Speer var i byrjinga av 30-talet ein ung arbeidslaus arkitekt, og i 1931 melde han seg inn i nazipartiet. Speer valde ikkje partiet, men Føraren, har professor Skodvin sagt. På denne tida var Hitler svært populær i Tyskland. Då Hitler som rikskanslar kom til 28 år gamle Speer og oppmoda han til å setja i gang med ulike byggjeprosjekt, var det naturlegvis eit freistande tilbod. Den unge arkitekten fekk nesten carte blanche til å gjera det han ville. Store og fine skulle bygningane vera, og sjølvsagt greip Speer sjansen. Men samstundes var han redd, og han ofra familielivet fullstendig. Bygginga skulle skje både fort og effektivt. Hitler var dyktig til å fanga ungdommen, og om dette har Speer uttalt: han greidde å gripa meg før eg greidde å begripa.

I 1942 vart Speer rustningsminister, og det var etter at Dr. Todt hadde mist livet i ei flyulukke. Når ein var fanga inn i systemet, var det vanskeleg å bryta ut.

I slutten av april 1945 reiste Speer inn til Rikskanselliet i Berlin. Han syntest at det var dårleg gjort å stikka av, og han var ein av dei få som torde å fortelja Hitler at krigen var tapt. Det var noko hamsunsk over han. Hadde han først drite seg ut, skulle han gjera det til gagns.

Då Hitler såg at alt var tapt, gav han ordre om at også Tyskland skulle øydeleggjast. Sidan tyskarane hadde tapt, var også dei dømde til undergang, meinte Hitler på slutten. Albert Speer var ikkje samd med Hitler i dette og gjorde mykje for å sabotera desse ordrane om øydeleggja tysk infrastruktur. Han vart rekna for å vera eit organisatorisk geni. Hans innsats kan ha medverka til å forlengja krigen, kanskje med eitt år.

Sytti Speer-brev

Krigshistoria har ein sentral plass i Karl-Anders Hovdens rikhaldige bibliotek i det raude huset på Grønsundåsen. Ein stor del av dette handlar om Albert Speer, Tyskland og Den andre verdskrigen. Frå Albert Speer har han fått tilsendt bøkene som Speer gav ut etter krigen. Brevvekslinga heldt fram. Tannlækjaren fekk nesten 70 brev frå Speer, og dei fyller ein heil ringperm.

– I breva skriv Speer også mykje om daglegdagse ting, til dømes om tilhøva i Tyskland på den tida. Blant anna fortalde Speer at han var sosialdemokrat, og at han hadde røysta på Willy Brandt. Dessutan spurde eg han om ulike sider ved krigen og fengselsopphaldet. Og det svarte han på. Han snakka inn breva på lydband, og så skreiv kona til bror hans, som døydde i Stalingrad, det ned på maskin, fortel Hovden og dreg fram Speer-brev både frå London og ein skitur i Dolomittane.

Hovden hentar fram ein heil stabel med bøker både om og av Albert Speer. Han har lese dei alle og streka under både her og der.

Ei av bøkene heiter Tecknik und Macht.

– Ho er ikkje omsett til norsk, men kanskje er det denne boka som er mest framtidsretta. Speer peikar på at me let oss fanga av ein teknikk som driv oss ut i elendet. Han hadde sett kva teknikken kunna føra til, og difor var han skeptisk.

Visste ikkje

Saman med broren vitja Hovden Albert Speer i Heidelberg i januar 1972.

– Han overlet kontoret sitt og papira til meg, og der hadde han teikningar som han hadde laga for Hitler. Det var merkeleg å sitja der på kontoret til mannen som hadde vore med på så mykje uhyrleg. Han sa sjølv at han burde ha visst meir om det fæle som skjedde under krigen, men han skulda på at han dreiv på med sitt.

– Hevda Speer at han ikkje kjende til jødeutryddingane?

– Han sa at han ikkje visste at dei var av eit slikt omfang. Ein nær ven sa under krigen til Speer at han ikkje måtte reisa til ein stad i Polen, det må ha vore Auschwitz – for der skjedde det fæle ting, men likevel må han ha visst. Konsentrasjonsleirsystemet var så utbreidd i Tyskland at dei fleste må ha kjent til kva som gjekk føre seg, men etter krigen visste dei ingenting.

– Men til deg sa Speer at han ikkje visste?

– Han sa at hans store feil var at han burde ha visst meir om kva som skjedde, men at han snudde seg bort, seier Hovden.

I krigsforbrytardomstolen i Nürnberg i 1946 fekk fleire av nazitoppane dødsstraff. Albert Speer slapp unna med 20 år i fengsel.

– I retten hevda Speer at han ikkje hadde særleg kjennskap til det som hadde gått føre seg, men folk meinte at han sa det for å koma seg unna ansvaret. Eg trur at han prøvde å vera oppriktig. Då han kom til Noreg, ønskte han seg kritiske spørsmål. Han ville ikkje at me skulle jatta med. Speer ville koma til botnar i det som hadde skjedd, både med han sjølv og med diktatoren som han hadde tent blindt så alt for lenge. Han var etter krigen svært opphengd i fortida. Både kona og barna klaga over det.

Skodvin sa nei

Før Albert Speer kom til Noreg, skreiv han brev til Karl-Anders Hovden og spurde om han kunne formidla kontakt med historieprofessor Magne Skodvin, som hadde skrive forordet i den norske utgåva av Speers bok Erindringer.

– Speer kom med tilbod om å la seg eksaminera av norske historikarar og hovudfagsstudentar. Han hadde opplysningar som han meinte var av interesse for nordmenn. Eg sende tilbodet til Skodvin, men det gjekk tre månader før han svarte. Eit par dagar før Speer skulle koma, fekk eg svar. Der viste Skodvin til at han hadde eit friår, og at han var gjerrig med tida. Historikarane på universitetet hadde diverre ikkje tid til Speer på denne tida av året. Albert Speer hadde mykje å fortelja også om norske tilhøve, men ingen norsk historikar reiste til Tyskland for å snakka med han.

Frå Noreg reiste Speer rett til München for å delta på eit seminar saman med engelske og amerikanske historikarar. Folk frå andre nasjonar var ikkje redde for å snakka med Speer. Air Chief Marshal Arthur Harris, som organiserte og leidde dei britiske flyåtaka mot Tyskland under krigen, invitterte Speer heim til seg. For den første turen til England var det også planlagt eit besøk hjå tidlegare statsminister Anthony Eden, som ønskte å møta Speer. På høgste hald i England var det på førehand grundig undersøkt om dei hadde noko mot at Speer reiste til England. Svaret var at han gjerne kunne koma, om det ville gleda han. Seinare var han ofte i England. Han møtte mellom andre fleire parlamentsmedlemer, fortel Hovden, og viser eit langt maskinskrive brev han fekk frå England etter den fyrste englands-turen. Speer døydde i London, etter eitt av dei mange intervjua som BBC hadde med han. Speer fekk vener blant fleire kjente personar i Etterkrigs-Europa, men ikkje blant eks-nazistane. Derimot vart han ven med Simon Wiesenthal.

– Angrar du på at du tok mot Albert Speer den gongen for 33 år sidan?

– Nei, det var eit interessant møte som har gjeve meg mykje, men det vart ei påkjenning også. Somme har synt berre forakt for at eg tok mot Speer, medan andre har synt interesse og vil vita meir. Gjennom Speer fekk eg innsyn i den andre sida, og det er uhyggeleg nifst å sjå korleis ein mann som Hitler kunne vinna fram og føra verda inn i ein slik katastrofe som Andre verdskrigen. Ein skal ikkje undervurdera slike personar og slett ikkje dilta etter dei, seier Karl-Anders Hovden.