Dag og Tid

Dag og Tid nr. 51/52, laurdag 20. desember 2003

Litteratur:
Lyrikken som forsvann
Om korleis forlaga legg den norske lyrikken – særleg den unge lyrikken, og nynorsklyrikken – aude.

Eg skriv vanlegvis om kor bra det står til med den nye lyrikken. Det hadde eg tenkt å gjera denne gongen òg. Eg hadde sett meg føre å skriva ein artikkel om framgangane i lyrikkåret 2002. For det var eit godt år, om ein held seg til dei sju-åtte beste bøkene. Det var då eg la den samla lyrikkproduksjonen for året framføre meg på bordet, at eg forstod kva det er som held på å henda: Den norske lyrikken er på veg til å forsvinna. Og ikkje bare på den måten at få kjøper nye norske diktsamlingar. Nei, talet på utgjevingar har òg stupt. I fjor kom det bare ut 32 diktsamlingar i Noreg, om ein held seg til dei vesentlege forlaga. Dette er ein reduksjon på om lag 30 prosent samanlikna med for bare to-tre år sidan. I 1973 var talet 100. Til og med før innkjøpsordninga blei innført, det vil seia på byrjinga av 60-talet, kom det ut fleire diktsamlingar per år enn det gjorde i fjor. Og då, på 60-talet, blei altså dei kring 40 diktsamlingane per år oppfatta som så katastrofalt få at ein bestemde seg for å gjera noko drastisk.

Minus 30 prosent på få år, altså. Og reduksjonen er ikkje jamn. Kvinnedelen ligg på om lag 30 prosent, nå som før. Men talet på debutantar er på fire år redusert frå 14 til fire. Og an-delen nynorske diktsamlingar er nede i ni prosent. For det kom bare ut tre nynorske diktsamlingar i fjor.

Skremmande
Alt dette er skremmande. På grunn av innkjøpsordninga treng ikkje forlaga tenkja på om dei kan selja diktsamlingane. Det einaste dei er sette til å gjera, er å sørgja for å gjeva dei ut. Og det gjer dei altså ikkje. Til samanlikning stod dei 250.000 finlandssvenskane for 25 diktsamlingar i fjor. Altså mest like mange som heile den norske produksjonen. I høve til folketalet gav finlandssvenskane altså ut mest ti gonger så mykje lyrikk som me gjorde i Noreg. Og heile denne skilnaden lar seg ikkje forklara med at ein minoritetskultur må halda eit høgare aktivitetsnivå for ikkje å forsvinna. For den nynorske minoriteten som er mykje større enn den finlandssvenske, har altså ikkje meir enn tre bøker å visa til. Tre bøker! For eit språk som sjølv av motstandarane, blir rekna som særs veleigna for poesi.

Ingen debutantar
Men det mest graverande av alt er at det ikkje er dei uinteressante og dårlege bøkene som har blitt borte. Det er dei nye røystene, debutantane, som ikkje får kome til. Samlaget gav ut berre to nye diktsamlingar i fjor. Begge skrivne av folk som debuterte i 1983. Og med tanke på at tre er summen av nynorsk lyrikk i fjor, er det all grunn til å rekna med at ny-norsken sine dagar med rykte som poesispråk, er på veg til å ta slutt.

Samlaget gav ut boka mi om Olav H. Hauge, så dette er på ingen måte nokon personleg vendetta frå mi side. Men Dag og Tid er ei nynorskavis. Dessutan har kontaktpersonen min i Samlaget, Sverre Tusvik, sagt klart ifrå om at dei ikkje har noko imot at eg er kritisk til det dei held på med. Så derfor spør eg: Kan ein kalla eit forlag som gjev ut to diktsamlingar av folk som debuterte for 20 år sidan, eit lyrikkforlag? Fortener eit slikt forlag status som kulturberar for nynorsken? Fortener dei statsstøtte for den viktige innsatsen sin? Kan 500.000 nynorskbrukarar vera nøgde med å ha den minst levande poesien i Europa, sådde av små samfunn som Færøyane, Grønland og Sameland? Og hadde slike folk, om dei til dømes arbeidde innanfor musikkbransjen, fått halda fram i jobbane sine?

Nei, nei og atter nei. Og slik er det i dei andre forlaga òg. Gyldendal, til dømes, gav ut 24 diktsamlingar i 1981. I fjor gav dei ut åtte. Ingen av dei var debutantar. Cappelen gav ut tre diktsamlingar. Aschehoug gav ut sju.
Hanne Bramness, som kom ut på Cappelen, er eit døme på korfor ein skal vera raus med å la folk debutera: Ho blei ikkje god før ho hadde halde på ei stund, og gjeve ut eit par bøker. Denne seine bløminga er elles noko ho deler med namn som Henrik Ibsen, Tarjei Vesaas og Olav H. Hauge. Ingen av desse hadde truleg fått debutera i dag. Og i alle fall ikkje på nynorsk. I beste fall hadde me fått klassikarar som Fuglane (1957) av Terje Vesaas og Langsomt rødmer bjerkeløvet i dypet (1956) av Olav Haakonsen Hævge. Men det hadde ikkje vore det same. Og mest sannsynleg hadde dei altså ikkje komme ut i det heile.

To gode unntak
Undantaka er Oktober og Kolon, som framleis satsar på unge forfattarar, og som med sin auke frå éi diktsamling i 1983 til ti i fjor gjer at statistikken ikkje ser verre ut enn han gjer. På mi private hitliste er det òg desse to forlaga som gav ut dei fem beste og mest interessante diktsamlingane i fjor: Rune Christiansen: Om trær som vokser seg skakke..., Gunnar Wærness: Takk, Tone Hødnebø: Stormstigen, Steinar Opstad: Synsverk, og Yngve Pedersen: Lysning forelder.

Hos dei andre forlaga er vurderingsevna forelda. Nokon annan grunn til at dei ikkje finn nye forfattarar å satsa på kan eg ikkje finna. For dei gjev framleis ut omsetjingar av lyrikk, som òg er omfatta av innkjøpsordninga. Så nokon slags sparekampanje for kulturfondet kan det ikkje vera snakk om. Og det ville elles vore småpengar det i så fall var snakk om. Å redusera talet på nye diktsamlingar med 20, sparer ikkje staten for meir enn snautt fire millionar kroner i årlege utgifter.

Brotne føresetnader
Kommentar: Innkjøpsordninga blei oppretta på 60-talet for å verna den nye norske litteraturen som var smal. Når det nå går meir pengar til omsetjingar av utanlandske klassikarar til nynorsk enn til nyskriven nynorsklyrikk, så er føresetnadene for systemet brotne. Dette med å rekna diktomsetjingar som originallyrikk var elles eit smetthol som kom til etter kvart, ein måte for fattige lyrikarar å forsørgja seg på. Men nå ser ein at døra lukkar seg, at innkjøpsordninga er eit system som gjer at dei utvalde forfattarane kan spe på inntekta si med omsetjingar, barnebøker og essaysamlingar. At dette har vore særs bra, i alle fall for barnelitteraturen, ligg ved sida av poenget i denne samanhengen. Poenget er at fint lite av potten går til dei som i dag skulle stått som fornyarar av litteraturen. Og dette gjeld for begge målformene.

Og her er me ved det som gjer meg så eitrande forbanna: At stigegenerasjonen på denne måten får slå til igjen. At dei, etter å ha fått falda seg ut i fleire tiår, nå, og heilt på eiga hand, bestemmer at innkjøpsordninga ikkje lenger skal fungera. Der sit dei, med sine gamle kunstideal, og bestemmer at det ikkje lenger skal komma ut like mange diktsamlingar som før, i deira ungdom, då lyrikken var så mykje betre. Det skulle ikkje forundra meg om det er dei same folka som er bitre på Poul Borum og Jan Erik Vold, som meinte at det kom ut for mange diktsamlingar i Noreg. For då var det ikkje dei som sa det. Då var det nokon andre. Og den gongen, mot slutten av 70-talet, var det faktisk grunn til å sjå nærmare på kva som kom ut.

Det same gjeld absolutt ikkje for 90-talslyrikken. La meg minna om følgjande debutantar frå dei siste ti åra: Øystein S. Ziener (1992), Bertrand Besigye (1993), Torild Wardenær (1994), Sonja Nyegaard (1994), Markus Midré (1995), Steinar Opstad (1996), Torunn Borge (1997), Mona Høvring (1998), Gunhild Øyehaug
(1998), Rune Hesjedal (1998), Nora Simonhjell (1999), Øyvind Rimbereid (2000), Gunnar Wærness (2000) og Yngve Pedersen (2002). Dei som meiner at det i denne perioden har gått tilbake med lyrikken her til lands, tek feil. Og når dei fire store forlaga, Gyldendal, Aschehoug, Cappelen og Samlaget, har halvert lyrikkutgjevingane sine sidan 1984, så syner dei, av alle folk, at dei ikkje har peiling. Dessutan kan eg ikkje forstå anna enn at dei tapar pengar på å gå fram slik dei nå gjer. Manuskripta må lesast, og konsulentfråsegner skrivast, nå som før. Skilnaden er bare at dei ikkje får inntektene, av dei bøkene dei vel å gjeva ut, lenger. Så god forlagsøkonomi kan det heller ikkje vera.

Saknet av dei unge
Som nemnt er det éin debutant på Samlaget i løpet av 2002 og 2003. Dei fem andre poetane er i gjennomsnitt fødde i 1952, med debut i 1976 og 11 diktsamlingar og 26 andre bøker bak seg. Den som kjem tettast på dette, er Helge Torvund, fødd 1951, debut 1977 og med 32 bøker ute. På Gyldendal er gjennomsnittslyrikaren 2002 Frank Stubb Michaelsen, fødd 1947, debut 1975 og med 12 diktsamlingar bak seg.

Til samanlikning er alle forfattarane på mi topp fem-liste yngre enn den yngste av forfattarane på Gyldendal og Samlaget. Dei nyskapande, spennande lyrikarane i dag er fødde på 60- og 70-talet, og har debutert i perioden frå 1986 og utover. Sidan det ikkje ser ut til at forlaga er villige til å rydda opp i listene sine, slik plateselskapa gjer, og sleppa folk ifrå seg for å få plass til nye, er det grunn til å tru at delen eldre poetar som ikkje blir opplevde som aktuelle, kjem til å stiga i framtida. I alle fall på listene til dei store forlaga.

Om det er nokon som undrar over at dei ikkje har høyrt noko om dette før, så har eg kontakta både Dagbladet og NRK Ordfront. Men dei var ikkje interesserte. Dei vil heller nytta plassen sin til å kommentera at det kjem ut så mange dårlege romanar skrivne av dagbladjournalistar for tida. Personleg har eg vanskeleg for å sjå kva som er nytt ved dette. Dårlege bøker har me då alltid hatt. Det nye måtte eventuelt vera at forlagsfolka òg på romanen sitt område har problem med å forstå den nye litteraturen. For det er sant at Erlend Loe, Hanne Ørstavik med fleire har etablert ein måte å tenkja roman på som gjer at ein må gjeva dei gamle vurderingskriteria på båten. Men samstundes har dei skapt nokre nye kriterium. Og fleire av forlaga forstår tydelegvis ikkje kva desse nye kriteria er. Derfor gjev dei ut slike tulleromanar som den der om barberte ballar. Og derfor, fordi dei har dei same problema med den sjangeren, gjev dei ikkje ut lyrikk.
Hadle Oftedal Andersen

PS. Eg har henta tala mine frå Karin Moe: Sjanger (1986), Willy Dahl: Norges litteratur III (1989), og frå heimesidene til forlaga på nettet. Om det er nokon som undrar seg over den for meg noko krasse tonen i dette innlegget, så har det samanheng med at eg oppfattar lyrikken som viktig, som ein avgjerande del av litteraturen og av utviklinga av nye tankar i samfunnet. Mot ein slik bakgrunn må dette innlegget lesast, og då som eit grovt «understatement». Sanninga er at eg knapt har ord for å uttrykkja korleis eg eigentleg føler og tenkjer i høve til den situasjonen forlaga har plassert den nye lyrikken i.

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER