Dag og Tid nr. 42, laurdag 18. oktober 2003
Landbruk:
Er denne garden eit svik m ot u-landa?
Lat oss stille spørsmålet direkte: Bør Noreg leggje ned sitt eige landbruk i solidaritet med den tredje verda?
Per Anders Todal
Når jordbruket er problemet, er Norge en av verstingene. Norge som ellers ynder å fremstå som utviklingslandenes beste venner troner sammen med Japan og Sveits på subsidietoppen.
(Leiar i Dagens Næringsliv, 28. april 2003)
Importvernet må bygges ned. U-landene sier at vi har fått lov til å bli rike på å eksportere fisk. Nå må de få lov til å eksportere landbruksprodukter.
(Jens Stoltenberg til Bergens Tidende, 9. januar 2002)
Er småbruk i Norge – med alt det innebærer av statlige subsidier – et gode for bøndene i Somalia og Pakistan?
(Arild Rønsen, Klassekampen, 19. september 2003)
Det er ein tankegang som grip om seg, dette: At landbruksstøtta og importvernet til det norske landbruket er bortimot umoralsk, fordi desse tiltaka blokkerer matimport frå utviklingslanda. Den norske landbrukspolitikken hindrar slik dei fattige landa i å skaffe seg sårt tiltrengde eksportinntekter – på eitt av dei få felta der dei kan konkurrere med Vesten. Og så lenge Noreg stengjer u-landa ute frå denne marknaden, blir u-hjelpa berre ein ynkeleg avlat. Særleg i samband med Cancún-forhandlingane til Verdshandelsorganisasjonen (WTO) i haust har dette argumentet jamt vore framme. Er det moralsk rett at Noreg skal bruke milliardar på å halde liv i landbruket sitt, medan mange fattige land meir enn gjerne ville eksportert mat til oss? Står interessene til norske bønder uforeinleg mot interessene til u-landa? Må vi velje side?
Kva om?
Før eg går vidare, må ein ting gjerast klart: Det finst ein heil del tunge argument for å halde oppe eit norsk landbruk: busetjingsmønsteret, vern av kulturlandskap, matvaretryggleik og miljøomsyn – og meir til. Men desse lèt eg liggje no. Eg går heller ikkje inn på det klassiske økonomargumentet om at alt må produserast der det er mest effektivt å gjere det. Her skal det handle om norsk landbruk versus interessene til u-landa.
Lat meg difor starte med eit tankeeksperiment: Dersom Noreg einsidig fjerna all jordbruksstøtte og alt importvern for landbruksvarer i morgon, kva kom til å skje? Det ville utan tvil vere dødsstøyten for nesten alt landbruk her i landet. Men kom import frå u-landa til å erstatte den norske produksjonen? Neppe i særleg stor grad, om ein ser på dagens matimport til Noreg. For vi importerer faktisk kring 50 prosent av maten vår i dag, målt i kaloriar. Men berre ein mindre del av matimporten vår kjem frå u-landa, medan heile 66 prosent kjem frå EU. Ein viktig grunn til dette er gunstige handelsavtalar mellom Noreg og EU for ein del matvarer.
Og sjølv om Noreg i 2002 fjerna tollen på all import frå dei 49 «minst utvikla» landa i verda – dei såkalla MUL-landa – er importen frå desse forsvinnande liten, mest fordi dei ikkje har særleg mange attraktive produkt å selje, eller eit effektivt apparat å gjere det gjennom.
Eit ekstremt døme på eurosentrismen til importørane er sukker, ei vare som mange u-land har gode føresetnader for å produsere: Her kjem 99 prosent av importen til Noreg frå EU, særleg Danmark – tollfritt. Tal frå Landbruksdepartementet syner dessutan at for dei 15 viktigaste norske landbruksprodukta har i-landa 90 prosent av verdshandelen, u-landa berre ti. Det tyder på at dersom Noreg berre la ned sitt eige landbruk, ville det i hovudsak vere dei rike landa som kom til å levere maten vår. Dette kjem ikkje minst av at EU og USA subsidierer sin eigen matvareeksport kraftig for å bli kvitt overproduksjonen sin.
I denne situasjonen kan ein faktisk hevde at Noreg må ha tollmurar for landbruksvarer, dersom ein skal få importen frå u-landa opp på eit nivå som verkeleg monar. Men denne tollen måtte vere svært selektiv. Slik kunne Noreg blokkere matimport frå rike land med tollmurar, og kjøpe alle land-bruksvarer tollfritt frå u-landa. Dette ville nok ha sine praktiske vanskelege sider, men det er i prinsippet tenkjeleg.
Splitta u-land
Kva meiner så regjeringane i u-landa om landbrukssubsidiar? Dei meiner mange ulike ting, alt etter kva u-land og kva slag subsidiar det er snakk om. For som det kom fram også under WTO-forhandlingane i haust, har u-landa svært ulike interesser på landbruksområdet. Til tider har norske aviser framstilt det som om u-landa står samla bak krava om fjerning av importvern og subsidiar for landbruksvarer. Det er tull. Mange u-land har i dag interesse av å verne om sin eigen matproduksjon med toll. India og Nigeria argumenterer til dømes for at både importvern og subsidiar må til, for å tryggje ein nasjonal matproduksjon og hjelpe småbøndene. Og ein del av dei fattigaste u-landa ønskjer faktisk at i-landa skal vente med å byggje ned importvernet sitt, fordi desse u-landa berre er konkurransedyktige takk vere spesialordningar som gjev dei tollfritak.
Fleirtalet av u-landa er dessutan nettoimportørar av mat i dag. Nokre av dei er difor tilmed skeptiske til at i-landa skal fjerne eksportsubsidiane sine, fordi dette vil auke matprisane på verdsmarknaden og auke levekostnadene.
Regjeringane til store matprodusentar som Brasil og Argentina ønskjer derimot ei drastisk nedbygging av alt importvern og alle subsidiar, fordi desse landa er så konkurransedyktige på verdsmarknaden. I dette arbeidet er dei allierte med i-land som Australia og Canada – og til dels med USA, som paradoksalt nok subsidierer sin eigen landbrukseksport meir enn dei fleste.
Nei til dumping
Skal ein prøve å seie noko allment om u-landa i denne samanhengen, må det vere at dei svært gjerne vil ha større marknadstilgang for landbruksvarene sine i nord – men ikkje alle vil ha lik marknadstilgang for alle overalt. Eit fleirtal av u-landa ønskjer at dei rike landa skal redusere landbruksstøtta si – og ikkje minst kutte ut eksportsubsidiane sine. EU og USA si dumping av matvarer på verdsmarknaden har skapt enorme problem for matproduksjonen i mange u-land, der dei lokale bøndene blir utkonkurrerte på heimebane. Eksportsubsidiane held òg mange av dei fattige landa ute av verdsmarknaden, fordi dei ikkje kan konkurrere på pris. USA si rolle her er spesielt viktig fordi landet er storprodusent av fleire av dei viktigaste u-landsprodukta, som bomull, ris, soya og mais.
Også Noreg har sine svin på skogen når det gjeld eksport: Norsk overproduksjon av mellom anna mjølk og ost har blitt subsidiert ut i verda for nokre hundre millionar i året – rett nok som regel til Europa, sjeldan til u-landsmarknader, men det spelar mindre rolle. For slik får Europa enda meir overskot av mjølk og ost som dei må dumpe andre stader.
WTO
Kva rolle kan så Verdshandelsorganisasjonen spele i denne striden? Før forhandlingane braut saman i Cancún i haust, låg det an til drastiske kutt i alle eksportsubsidiar. Det er i tråd med ønska til dei fleste u-landa. Men logikken i WTO er å arbeide for reduksjon av alle typar toll og subsidiar, i retning av full frihandel for mat. Det kan nok passe dei mest konkurransedyktige av u-landa, men langt frå alle. Og ei allmenn nedtrapping av alt importvern vil gjere det vanskeleg for til dømes Noreg å gje dei fattigaste landa konkurransefordelar framfor USA eller Uruguay.
Må vi velje?
Attende til utgangsspørsmålet: Må vi velje – norsk landbruk, eller solidaritet med u-landa? Ikkje eigentleg. Noreg kunne mangedobla matimporten sin frå u-land, utan å ofre eit einaste norsk gardsbruk. Som nemnt importerer vi i dag kring halvparten av maten vår, og ved hjelp av selektiv toll kunne ein erstatta storparten av dagens import frå rike land med import frå u-land. Ut med subsidiesukkeret frå Danmark, inn med u-landssukker.
Dagens ordning med tollfridom for dei fattigaste landa er berre eit fikenblad, og er tydeleg ikkje meint å skulle føre til nemneverdig import. Ved å utvide MUL-ordninga så ho inkluderte fleire u-land som faktisk hadde mange attraktive produkt å selje oss, kunne u-landsimporten auke kraftig.
Noreg, som andre rike land, kan og bør kutte ut eksportsubsidiane sine, som er med på å halde u-landa ute av verdsmarknaden. Dette vil skape problem for norske mjølkebønder, men eksportsubsidiar er ikkje lett å forsvare på noko moralsk grunnlag, og dei har ikkje framtida for seg. Dette er elles Senterpartiet òg samd i.
Til slutt: For dei som har sympati for både norske bønder og u-land, kan politikken til den globale småbrukarrørsla Via Campesina ha interesse. Via Campesina er i hovudsak ei u-landsrørsle, med tyngda av medlemmene i Latin-Amerika. Men ulikt regjeringane sine ser denne rørsla landbrukspolitikken frå grasrotplanet, og er imot full frihandel for land-bruksvarer. Via Campesina går knallhardt imot alle eksportsubsidiar, men meiner eit land må stå fritt til å velje sin eigen grad av sjølvfor-syning. For Via Campesina er ikkje det viktigaste å auke eksporten, slik regjeringane og matgigantane ønskjer. Det er å betre levekåra for småfolket gjennom rettvise landreformer og trygg matforsyning. Og det er vel òg ei slags utvikling?
Fanga i råvarefella
Å fjerne importvernet og landbruksstøtta i Noreg er ikkje ein effektiv måte å hjelpe u-landa på, meiner samfunnsgeograf Jan Hesselberg.
Per Anders Todal
peranders@dagogtid.no
Det hadde ikkje vore noko eigentleg bidrag til utvikling i fattige land om Noreg la ned landbruket sitt og importerte maten frå u-landa. Det meiner Jan Hesselberg, professor i samfunnsgeografi ved Universitetet i Oslo. Han har mellom anna studert utviklingsprosessar i Botswana og Sri Lanka.
– Det som derimot er viktig, er at i-landa kuttar eksportsubsidiane sine. Ein må skilje mellom subsidiar for å halde oppe landbruket innanlands, og subsidiar for å kvitte seg med overproduksjon. Dumping av varer i u-land kan øydeleggje det vesle inntektsgrunnlaget til lokale bønder.
Hesselberg meiner det slett ikkje er opplagt at auka eksport av landbruksprodukt er vegen å gå for å skape velstand i u-landa. Han meiner u-landa slik kan bli sitjande fast i rolla som råvareeksportørar.
– U-landa kan tene på slik eksport, men det kan òg gjere det vanskeleg å få i gang industriproduksjon. Og utan ein industriproduksjon, får ein ikkje ei utvikling som monnar. Det kan ikkje vere slik at u-landa skal drive med jordbruk og vi i nord med industri. Da kjem ikkje u-landa ut av fattigdomen.
– Men inntekter frå jordbrukseksport kan reinvesterast og skape vidare utvikling i u-landa?
– Ja – viss pengane blir brukte til det. Men det er eit stort viss. Det føreset at du har ei utviklingsvenleg regjering og elite i landet, som nyttar inntektene til investeringar i heimlandet. Men veldig ofte skjer ikkje det, fordi eliten er nøgd med pengane frå eksporten av landbruksvarer. Mange u-land har vore store eksportørar av bananar og kaffi i mange år, utan å kome vidare. Ghana har eksportert kakao i 100 år, men sel framleis berre råvara, dei lagar ikkje sjokolade, ikkje eingong kakaomasse. Og prisane på råvarer svingar enormt. Mange u-land har opplevd oppgang i byrjinga av eksporten, og så går prisane ned fordi fleire kjem inn på marknaden.
– Er ikkje landbruksvarer noko av det u-landa har best føresetnad for å eksportere?
– Det er eit vanleg argument. Og mange u-land driv da òg med det, men dei kjem ikkje vidare derifrå. Europa og USA gjekk i si tid vegen frå å lage enkle varer til meir kompliserte. Finland er eit godt døme. Da finnane vart tvinga til å betale krigserstatning til Russland, måtte dei gå frå å vere jordbrukssamfunn til industrisamfunn, frå sal av tømmer til papirproduksjon. Ingen land har verkeleg klart å få ned fattigdomen berre med landbrukseksport.
– Den rike verda nyttar seks gonger så mykje på landbrukssubsidiar som på u-hjelp. Er ikkje dette umoralsk?
– Det er det lett å vere samd i, om ein ser det isolert. Men dette handlar mellom anna om matvaretryggleik. Og det er viktig for u-landa òg. Eit land må ha eit visst tollvern for nokre basisvarer, og her bør det vere likskap. Om u-landa skal verne matproduksjonen sin, må vi få gjere det òg.
– Men dei fleste u-landa ønskjer ei nedbygging av importvernet i nord?
– Ja, fordi dei kan tene på det på kort sikt. Men om det gjer det vanskelegare å industrialisere, er det ikkje så sikkert at det er ein fordel, seier Jan Hesselberg.
– Slepp u-landsvarene inn
– Ei liberalisering av handelen med landbruksprodukt vil vere svært bra for u-landa, seier Rolf J. Brunstad, professor ved NHH.
Per Anders Todal
peranders@dagogtid.no
– Noreg er eit lite land, og om Noreg liberaliserte åleine, ville det ikkje hatt så veldig mykje å seie. Men om dei rike landa gav u-landa større marknadstilgang på landbruksvarer, ville det vore eit stort framsteg, meiner Rolf J. Brunstad, som arbeider ved Norges Handelshøgskule, og er spesialist på landbruksøkonomi.
– Men eit fleirtal av u-landa er netto matimportørar?
– Tala er eg ikkje sikker på, men det er skilnader på u-landa. Somme av dei er nettoimportørar av mat, og dei ville ikkje ha fordel av ei liberalisering, fordi prisen på mat ville stige. Men importørane er stort sett små og eksportørane veldig store. Om ein ser det i høve til folketalet, har u-landa som gruppe fordelar av at støtteordningane for landbruket i i-landa vert bygde ned.
– Om Noreg la ned landbruket, ville ikkje EU-landa fylle det meste av tomrommet? 66 prosent av matimporten i dag kjem frå EU?
– Om Noreg liberaliserte einsidig, ville vi kjøpe der maten er billegast. Det er truleg at ein god del ville kome frå EU. Men om EU òg reduserte jordbruksstøtta si kraftig, ville EU truleg bli nettoimportør av mat. Når EU i dag har matoverskot, kjem det av landbruksstøtta, seier Brunstad.
– Om Noreg la ned landbruket – kunne u-landa levere den maten vi treng? I-landa dominerer verdsmarknaden totalt for dei viktigaste norske produkta?
– Om vi skulle importere meieriprodukta, vart det kanskje ikkje så mykje frå u-landa. Men når det gjeld kjøt, frukt og korn, kunne vi importere veldig mykje meir frå u-land enn i dag. Og sjølv om vi importerte frå EU, kunne det gje u-landa betre tilgang til marknaden der.
– Er landbrukseksport vegen å gå for å skape velstand i u-landa? Land som er avhengige av banan- eller kaffieksport, kjem ikkje lett ut av fattigdomen?
– Det som skjer med kaffien, er eit typisk døme på dei uheldige utslaga av jordbruksstøtta i dei rike landa. Det er ei av dei få landbruksvarene som i-landa ikkje produserer sjølve, og som det difor ikkje er toll på. Dermed vil veldig mange u-land produsere dette, og prisen fell. Men om til dømes Brasil fekk fri tilgang til den europeiske marknaden for alle landbruksprodukt, ville landet produsere mykje mindre kaffi og meir av andre jordbruksprodukt, seier Rolf J. Brunstad.
– Kan eksport av landbruksprodukt skape varig utvikling i u-landa?
– I dag jobbar svært mange av dei fattige i verda med jordbruk. Om dei fekk ein høgare pris for varene sine, ville det føre til ein fattigdomsreduksjon. Fleire kunne få seg ei utdanning, og det kunne skape vidare utvikling av samfunnet. Men ein varig økonomisk vekst krev nokolunde stabile politiske regime, slik at det blir attraktivt å investere i landet.
For u-landa i dag gjeld det å få utnytte dei komparative fordelane sine, meiner Brunstad. Slik Noreg gjorde i si tid.
– Noreg hadde billeg arbeidskraft og total mangel på arbeidarvern, og nytta det til å byggje seg opp som sjøfartsnasjon med gamle utrangerte skuter. U-landa må få nytte sine eigne komparative fordelar, og dei har dei først og fremst innanfor jordbruket. Å gje u-landa marknadstilgang for dei varene dei skulle vere dei fremste til å produsere, er mykje meir effektivt enn bistand, seier Rolf J. Brunstad.
|
