Dag og Tid nr. 15, 10. april 1997
Bøker:
Eit stort og alvorleg arbeid
Jan Erik Vold opnar etterordet til denne store boka med å trekkja pusten djupt.
Den kjensla får ein når ein skal seia noko om Tranströmer sin poesi, meiner han. Og det får ein jammen når ein skal seia noko om omsetjingane òg, skriv Helge Torvund.
Tomas Tranströmer:
Samlede dikt
Til norsk ved Jan Erik Vold
Gyldendal Norsk Forlag/Den norske Lyrikklubben
Jan Erik Vold har igjen gjort ein framifrå jobb. Det må liggja eit langvarig og omtenksamt arbeid bak ein slik heilskapleg og gjennomført presentasjon av dette imponerande, poetiske verket. Ein vert slegen av ei stor og alvorleg stille.
Unødvendig skepsis
Den naturlege skepsisen ein går til ei slik bok med, når ein har lese alt dette på svensk før, vert fort borte. Det uomsetjelege ved poesien, vert svært nær sin definisjon ved at dikt vert omsette mellom to språk som står kvarandre så nær. Ein merkar det. Men å seia kva det er, er ikkje enkelt. Det er ikkje lett å finna noko å setja fingeren på her, og då let eg det med glede vera. Det er sjølvsagt noko med den tranströmerske musikken, det svenske språket sine lydar og klangar, spor og erfaringar diktaren har kontakt med, som fell bort. Og for meg finst det nokre linjer og uttrykk som for alltid har festa seg i den svenske versjonen, med sin rytme og sine sjokk. Men Jan Erik Vold har vore kjenslevar og nøyaktig og resultatet er eit møte med Tranströmers livsverk som gjev fornya glede.
Denne boka er ein fest. Men ikkje kva fest som helst: “Det er et av markens og vårens eldste triks: blåveisene.... Istedenfor en slik overdynget og bråkete blindgate åpner blåveisene en lønngang til den virkelige festen, som er dødstyst”.
Slike weidemanske natursyn er det mange av i desse dikta.
Alvoret
Det er vanskeleg å seia noko enkelt om ein mangfaldig og stor diktar som Tranströmer. Men i botnen finst det eit alvor, eit eksistensielt nivå, som gjennomsyrar dikta. Det kan koma til syne på denne måten:
“I den nederste skuffen finner jeg et brev som første gang kom for seksogtyve år siden. Et brev i panikk, som fremdeles puster når det kommer for annen gang. Et hus har fem vinduer: gjennom fire lyser dagen klart og stille. Det femte vender mot en svart himmel, torden og storm. Jeg står ved det femte vinduet. Brevet.
Iblant åpner det seg en avgrunn mellom tirsdag og onsdag, men seksogtyve år kan gå på et blunk”.
Det er noko med å ta i bruk mange lag av medvitet og erfaringane. Våga å sleppa gjennom ting som kjem i rørsle i sinnet. Robert Bly har skrive vakkert om dette:
“Tranströmers dikt er en slags jernbanestasjon, der tog som har tilbakelagt enorme strekninger for en kort stund hviler i samme bygning. Ett tog står kanskje fremdeles med litt russisk snø på understellet, et annet kan ha med seg ferske blomster fra middelhavslandene i kupeene, og sot fra Ruhr på taket.
Diktene bærer i seg en mystikk som skyldes den lange strekning bildene har reist for å komme fram.... I Tranströmers dikt opprettholdes forbindelsen med verden hele tiden strikt, og likevel rommer diktene et mysterium og en overraskelse som aldri avtar, selv ikke etter mange lesninger”.
Klangen
For å utfylla biletet av dikta og toget, høver det godt å ta med eit dikt frå samlinga “Det vilda torget” (1983). I tillegg til å vera eit stort togdikt, er det eit dikt der ein møter ei skildring av angst og der ein heilt spesiell klang kjem mot oss. I si bok om Tranströmerlyrikk, “Den trösterika gåten” (1989) peikar Staffan Bergsten på korleis diktet er bygd opp som ei malmklokke med det som lagar klang plassert i midten:
STASJONEN
Et tog har rullet inn. Her står vogn etter vogn
men ingen dører åpnes, ingen går av eller på.
Finst det overhodet noen dører? Der inne vrimler det
av innestengte mennesker som vandrer fram og tilbake.
De stirrer ut gjennom de bomfaste vinduene.
Og utenfor går en mann langs toget med slegge.
Han slår på hjulene, det klinger svakt. Men ikke her!
Her vokser klangen ufattelig: et lynnedslag,
en domkirkeklang, en jordomseilerklang
som løfter hele toget og traktens våte steiner.
Alt synger. Det skal dere huske på. Reis videre!
Nordisk afasi
I Tranströmers samla produksjon kan ein, trass i at denne poeten aldri verkar påtrengjande privat eller egosentrisk, registrera ein auka bruk av ordet “jag”. I dette perspektivet vågar eg å kome med eit lite personleg notat: 6. oktober 1990 las eg dikt saman med Tranströmer på Sølvberget, Stavanger Kulturhus. Tomas Tranströmer gjorde oss kjent med diktet “Sorgegondolen” før det hadde kome i bokform, og svara openhjarta på spørsmål frå publikum. Då eg kom heim og slo opp i det eksemplaret av “Dikter” han hadde dedisert til meg, stod det bare “Kära Helge, det kändes gott att”, så stod det ikkje meir. Språket stoppa midt i ein venleg setning.
Månaden etter fekk han ei hjernebløding som førte til afasi og lamming av høgresida. Språket hadde stoppa, og etter dei første skildringane av sjukdomsbiletet, var det knapt nokon som rekna med at det skulle koma fleire bøker frå han. Ein vesentleg del av nordisk poesi var ramma av afasi. Men så kom det først ei prosabok med erindringar; “Minnena ser mig” i 1993, og til poesilesande si store glede kom diktsamlinga “Sorgegondolen” i 1996. Av det som vert uttrykt i eit intervju Niklas Rådström har laga gjennom å snakke med kona til Tranströmer, støtta av poetens eigne nikk og svært korte tilsvar, får ein lov å tru at det kan koma nye Tranströmerdikt (Intervjuet er prenta i Lyrikkmagasinet, nr. 5, 1995). Kona, Monica Tranströmer, seier at han har funne fram til ein metode der han kan skape nye dikt ut frå notat han har, og dei har han mange av.
“De uskrevne sidene brer seg utover i alle retninger!”
Helge Torvund
|
